پس از نمونه‌برداری یا جراحی، ممکن است پزشک درخواست انجام آزمایش ایمونوهیستوشیمی یا IHC را مطرح کند. بعضی بیماران نیز در گزارش پاتولوژی با نام نشانگرهایی مانند CK7، CK20، Ki-67، ER، PR یا HER2 مواجه می‌شوند و می‌خواهند بدانند این آزمایش‌ها چه معنایی دارند.
ایمونوهیستوشیمی یکی از روش‌های آزمایشگاهی است که با شناسایی پروتئین‌های مشخص در نمونه بافت، به تشخیص نوع تومور، تعیین منشأ احتمالی سرطان و در بعضی بیماری‌ها انتخاب درمان کمک می‌کند.
با این حال، نتیجه IHC به‌تنهایی همیشه تشخیص قطعی را مشخص نمی‌کند. متخصص پاتولوژی باید الگوی نشانگرها را در کنار ظاهر میکروسکوپی تومور و اطلاعات بالینی تفسیر کند.
ایمونوهیستوشیمی یا IHC چیست؟
ایمونوهیستوشیمی مخفف Immunohistochemistry است.
در این روش از آنتی‌بادی‌های اختصاصی برای شناسایی برخی پروتئین‌ها یا آنتی‌ژن‌ها در نمونه بافت استفاده می‌شود.
این آنتی‌بادی‌ها با روش‌های رنگ‌آمیزی یا نشانه‌گذاری قابل مشاهده می‌شوند و متخصص پاتولوژی می‌تواند الگوی آن‌ها را زیر میکروسکوپ بررسی کند.
طبق تعریف مؤسسه ملی سرطان آمریکا، IHC برای کمک به تشخیص بیماری‌هایی مانند سرطان و افتراق انواع مختلف آن کاربرد دارد.
چرا پزشک آزمایش IHC درخواست می‌کند؟
گاهی ظاهر سلول‌های تومور در بررسی معمول پاتولوژی برای تشخیص دقیق کافی نیست.
ممکن است دو نوع سرطان از نظر شکل بافتی شباهت داشته باشند، اما منشأ یا درمان متفاوتی داشته باشند.
در چنین شرایطی، نشانگرهای IHC می‌توانند به محدودکردن تشخیص‌های احتمالی کمک کنند.
همچنین بعضی نشانگرها مستقیماً در انتخاب درمان اهمیت دارند.
برای مثال، گیرنده‌های هورمونی و HER2 در سرطان پستان می‌توانند در تصمیم‌گیری درباره درمان‌های اختصاصی نقش داشته باشند.
IHC چگونه انجام می‌شود؟
در بسیاری از موارد، آزمایش روی نمونه بافتی انجام می‌شود که قبلاً برای پاتولوژی تهیه شده است.
پس از آماده‌سازی مقاطع نازک، رنگ‌آمیزی با آنتی‌بادی‌های مخصوص انجام می‌شود.
سپس متخصص پاتولوژی محل، شدت و الگوی رنگ‌پذیری سلول‌ها را بررسی می‌کند.
در برخی آزمایش‌ها، درصد سلول‌های مثبت نیز اهمیت دارد.
معیار تفسیر برای هر نشانگر متفاوت است و باید با روش معتبر همان آزمایش هماهنگ باشد.
مثبت یا منفی بودن IHC چه معنایی دارد؟
عبارت Positive نشان می‌دهد نشانگر مورد بررسی بر اساس معیار آزمایش شناسایی شده است.
عبارت Negative به معنی شناسایی‌نشدن نشانگر در محدوده معیارهای مورد استفاده است.
اما مثبت‌بودن یک نشانگر به معنی مثبت‌بودن جواب سرطان نیست.
برای مثال، مثبت‌بودن گیرنده استروژن در یک تومور پستان، ویژگی زیستی سلول‌های تومور را توصیف می‌کند، نه اینکه به‌تنهایی شدت یا مرحله سرطان را مشخص کند.
آیا IHC محل اولیه سرطان را مشخص می‌کند؟
گاهی به شناسایی منشأ احتمالی کمک می‌کند.
برای مثال، در بیمار دارای تومور متاستاتیک با منشأ نامشخص، مجموعه‌ای از نشانگرها ممکن است احتمال یک منشأ خاص را افزایش یا کاهش دهد.
اما الگوهای رنگ‌آمیزی در بسیاری از سرطان‌ها همپوشانی دارند.
راهنمای ESMO درباره سرطان با منشأ نامشخص، استفاده مرحله‌ای از نشانگرهای IHC را همراه با شرح حال و تصویربرداری توصیه می‌کند.
این رویکرد از اتکا به یک نشانگر منفرد جلوگیری می‌کند.
مهم‌ترین نشانگرهای IHC کدام‌اند؟
نشانگر | کاربرد نمونه |
CK7 و CK20 | کمک به بررسی منشأ برخی کارسینوم‌ها |
CD45 | کمک به شناسایی منشأ سلول‌های خونی در شرایط مناسب |
TTF-1 | کمک به ارزیابی بعضی تومورهای ریه یا تیروئید |
CDX2 | کمک به بررسی تمایز روده‌ای در بعضی تومورها |
ER و PR | ارزیابی گیرنده‌های هورمونی در سرطان پستان |
HER2 | بررسی وضعیت HER2 در سرطان‌های دارای کاربرد بالینی |
Ki-67 | ارزیابی فعالیت تکثیری در برخی تومورها |
پروتئین‌های MMR | کمک به بررسی نقص ترمیم عدم تطابق DNA |
این جدول فقط نمونه‌ای از کاربردهاست. هیچ نشانگری بدون توجه به بافت، الگوی رنگ‌آمیزی و سایر یافته‌ها نباید به‌تنهایی مبنای تشخیص قرار گیرد.
نقش IHC در سرطان پستان چیست؟
در سرطان پستان، بررسی ER و PR به شناخت وضعیت گیرنده‌های هورمونی کمک می‌کند.
این اطلاعات ممکن است برای انتخاب درمان غدد درون‌ریز اهمیت داشته باشند.
وضعیت HER2 نیز در انتخاب بعضی درمان‌های هدفمند نقش دارد.
با این حال، تفسیر HER2 باید بر اساس معیارهای معتبر اختصاصی انجام شود و در برخی نتایج ممکن است آزمایش تکمیلی لازم باشد.
Ki-67 در IHC چه معنایی دارد؟
Ki-67 نشانگری مرتبط با فعالیت تکثیری سلول‌هاست.
در بعضی انواع سرطان، درصد سلول‌های رنگ‌پذیر برای این نشانگر گزارش می‌شود.
با این حال، اهمیت بالینی Ki-67 به نوع سرطان، روش آزمایش و شرایط تصمیم‌گیری بستگی دارد.
عدد Ki-67 نباید مستقل از سایر ویژگی‌های بیماری برای پیش‌بینی قطعی نتیجه درمان استفاده شود.
آیا IHC با آزمایش ژنتیک تومور یکسان است؟
خیر.
IHC معمولاً بیان یا وجود پروتئین‌های مشخص را در بافت بررسی می‌کند.
در مقابل، برخی آزمایش‌های مولکولی تغییرات ژنی، بازآرایی‌ها یا سایر ویژگی‌های DNA و RNA را ارزیابی می‌کنند.
این دو گروه آزمایش ممکن است مکمل یکدیگر باشند.
برای مثال، در بعضی شرایط نتیجه یک آزمایش پروتئینی ممکن است ضرورت بررسی مولکولی تکمیلی را مطرح کند.
بررسی پروتئین‌های MMR چه کاربردی دارد؟
در برخی سرطان‌ها، از جمله سرطان کولورکتال و آندومتر، بررسی پروتئین‌های ترمیم عدم تطابق DNA یا MMR اهمیت دارد.
کاهش بیان بعضی پروتئین‌های این سیستم ممکن است نشان‌دهنده اختلال در مسیر ترمیم DNA باشد.
این یافته در شرایط مناسب می‌تواند برای ارزیابی احتمال سندرم لینچ یا انتخاب برخی درمان‌ها اهمیت پیدا کند.
با این حال، نتیجه غیرطبیعی IHC به‌تنهایی تشخیص قطعی یک سندرم ارثی نیست.
ممکن است ارزیابی‌های تکمیلی با نظر متخصص لازم باشد.
چرا گاهی IHC باید تکرار شود؟
گاهی مقدار نمونه برای آزمایش کافی نیست یا نتیجه اولیه قابل تفسیر قطعی نیست.
در برخی شرایط، مشکلات فنی یا نیاز به بررسی نشانگرهای جدید نیز ممکن است تکرار آزمایش را مطرح کنند.
همچنین بین تومور اولیه و بعضی ضایعات متاستاتیک ممکن است تفاوت‌هایی وجود داشته باشد که بررسی مجدد برخی نشانگرها را از نظر درمانی مهم کند.
اما تکرار IHC برای همه بیماران ضروری نیست.
آیا IHC می‌تواند سرطان را کاملاً رد کند؟
خیر.
نتیجه منفی یک یا چند نشانگر به‌تنهایی برای رد همه سرطان‌ها کافی نیست.
تشخیص بر اساس مجموعه یافته‌های پاتولوژی، اطلاعات بالینی و در صورت نیاز آزمایش‌های تکمیلی انجام می‌شود.
همچنین گاهی نتیجه یک نشانگر به دلیل مقدار ناکافی بافت یا محدودیت‌های فنی قابل ارزیابی نیست.
سؤالات متداول
۱. آیا مثبت‌شدن IHC یعنی سرطان پیشرفته است؟
خیر. مثبت‌بودن نشانگر IHC لزوماً ارتباطی با مرحله پیشرفته سرطان ندارد؛ تفسیر آن به نوع نشانگر و بیماری بستگی دارد.
۲. آیا آزمایش IHC به نمونه‌برداری مجدد نیاز دارد؟
در بسیاری از موارد می‌توان از بافت قبلی استفاده کرد. اگر بافت کافی نباشد یا بررسی جدید ضروری باشد، ممکن است نمونه تازه لازم شود.
۳. آیا IHC می‌تواند نوع درمان سرطان را تغییر دهد؟
در بعضی سرطان‌ها بله. برای مثال، بررسی گیرنده‌های هورمونی و HER2 در سرطان پستان یا برخی نشانگرهای دیگر می‌تواند در انتخاب درمان نقش داشته باشد.
جمع‌بندی
ایمونوهیستوشیمی یکی از ابزارهای مهم پاتولوژی مدرن است که به تشخیص نوع تومور، بررسی منشأ احتمالی و شناسایی بعضی نشانگرهای مؤثر بر درمان کمک می‌کند.
با این حال، نتیجه IHC باید در کنار ظاهر میکروسکوپی بافت، نتایج تصویربرداری و اطلاعات بالینی تفسیر شود.
مثبت یا منفی بودن یک نشانگر به‌تنهایی شدت، مرحله یا پیش‌آگهی سرطان را تعیین نمی‌کند.
ارزیابی نتیجه توسط متخصص پاتولوژی و تیم درمان برای انتخاب اقدامات بعدی ضروری است.
منابع علمی معتبر
۱. National Cancer Institute.
Immunohistochemistry — NCI Dictionary of Cancer Terms.
https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/immunohistochemistry
۲. Krämer A, Bochtler T, Pauli C, et al. (2023).
Cancer of unknown primary: ESMO Clinical Practice Guideline for diagnosis, treatment and follow-up.
Annals of Oncology, 34(3), 228–246.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36563965/
۳. Losa F, Etxaniz O, Giménez A, et al. (2026).
SEOM-GECOD clinical guideline for cancer of unknown primary (update 2025).
Clinical and Translational Oncology, 28, 1610–1623.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41806238/
۴. National Cancer Institute.
Surgical Pathology Reports.
https://www.cancer.gov/about-cancer/diagnosis-staging/diagnosis/pathology-reports-fact-sheet
دیدگاهها
۰ دیدگاهدیدگاه شما پس از بررسی نمایش داده می‌شود.
هنوز دیدگاهی منتشر نشده است.