تغییر مزه غذا یکی از مشکلاتی است که برخی بیماران در طول شیمی‌درمانی تجربه می‌کنند. ممکن است غذایی که پیش از درمان خوش‌طعم بوده، ناگهان تلخ، بی‌مزه، بیش‌ازحد شیرین یا دارای طعم فلزی به نظر برسد. حتی گاهی بوی غذا نیز ناخوشایند می‌شود و بیمار تمایل کمتری به خوردن پیدا می‌کند.
این تغییرات ممکن است باعث کاهش اشتها، محدودشدن تنوع رژیم غذایی یا کاهش وزن ناخواسته شوند. بااین‌حال، شدت و مدت آن‌ها در بیماران مختلف متفاوت است و همه افراد تحت شیمی‌درمانی دچار اختلال چشایی نمی‌شوند.
تغییر مزه غذا بعد از شیمی‌درمانی معمولاً با اصلاح انتخاب مواد غذایی، رعایت بهداشت دهان، کنترل خشکی دهان و بررسی علت‌های قابل درمان مدیریت می‌شود.
نکته مهم آن است که هیچ روش غذایی واحدی برای همه بیماران مؤثر نیست. آنچه طعم غذا را برای یک فرد بهتر می‌کند ممکن است برای فرد دیگری ناخوشایند باشد.
در این مقاله، علت تغییر چشایی، روش‌های مدیریت طعم فلزی دهان و زمان مراجعه برای بررسی مشکلات تغذیه‌ای را توضیح می‌دهیم.
تغییر حس چشایی یا Dysgeusia چیست؟
دیس‌گوزیا یا Dysgeusia به تغییر غیرطبیعی در درک مزه اشاره دارد.
در این وضعیت، بیمار ممکن است مزه مواد غذایی را متفاوت از گذشته احساس کند.
گاهی مزه خاصی مانند تلخی یا طعم فلزی در دهان غالب می‌شود.
همچنین ممکن است حس چشایی کاهش پیدا کند یا بیمار طعم غذا را به‌سختی تشخیص دهد.
اصطلاحاتی مانند Hypogeusia برای کاهش حس چشایی و Ageusia برای ازدست‌رفتن حس چشایی به کار می‌روند.
این اصطلاحات از نظر پزشکی متفاوت هستند و باید با توجه به نوع مشکل بیمار استفاده شوند.
چرا شیمی‌درمانی باعث تغییر مزه غذا می‌شود؟
علت تغییر مزه در طول درمان سرطان همیشه یکسان نیست.
بعضی داروهای شیمی‌درمانی می‌توانند بر سلول‌های مرتبط با حس چشایی تأثیر بگذارند.
در کنار آن، خشکی دهان، تغییر ترکیب بزاق، التهاب مخاط، عفونت دهانی و مشکلات دندان نیز ممکن است در تغییر طعم نقش داشته باشند.
مؤسسه ملی سرطان آمریکا تأکید می‌کند که تغییرات چشایی در درمان سرطان می‌توانند از آسیب به جوانه‌های چشایی، خشکی دهان، عفونت یا مشکلات دندانی ناشی شوند.
بنابراین همه موارد تغییر مزه را نباید بدون بررسی به اثر مستقیم داروی شیمی‌درمانی نسبت داد.
طعم فلزی دهان بعد از شیمی‌درمانی چیست؟
یکی از شکایت‌های رایج بیماران، احساس طعم فلزی هنگام خوردن غذا یا حتی در فاصله بین وعده‌های غذایی است.
بعضی افراد این حس را شبیه مزه فلز یا سکه توصیف می‌کنند.
این تغییر ممکن است هنگام مصرف گوشت قرمز یا بعضی مواد پروتئینی بیشتر احساس شود.
با این حال، وجود طعم فلزی در دهان اختصاصی سرطان یا شیمی‌درمانی نیست.
مشکلات دهان و دندان، داروهای دیگر و بعضی بیماری‌های زمینه‌ای نیز می‌توانند باعث تغییر چشایی شوند.
آیا تغییر مزه غذا در تمام بیماران شیمی‌درمانی رخ می‌دهد؟
خیر.
نوع داروی ضدسرطان، مدت درمان، شرایط دهان و دندان و تفاوت‌های فردی در احتمال بروز اختلال چشایی نقش دارند.
برخی بیماران فقط تغییر خفیفی در مزه غذا تجربه می‌کنند.
در مقابل، ممکن است تغییر چشایی در بعضی افراد باعث کاهش قابل توجه اشتها شود.
به همین دلیل، توصیه‌های تغذیه‌ای باید بر اساس مشکل واقعی بیمار تنظیم شوند.
تغییر چشایی چه تأثیری بر تغذیه بیمار دارد؟
تغییر مزه ممکن است باعث شود بیمار از مصرف بعضی غذاها اجتناب کند.
اگر این وضعیت طولانی شود، دریافت انرژی و پروتئین ممکن است کاهش یابد.
در بعضی بیماران، تغییر طعم همراه با تهوع، زخم دهان یا خشکی دهان ایجاد می‌شود و تغذیه را دشوارتر می‌کند.
کاهش وزن ناخواسته و دریافت ناکافی غذا می‌توانند بر وضعیت تغذیه‌ای و تحمل درمان اثر بگذارند.
بنابراین تغییر چشایی فقط یک ناراحتی مربوط به لذت غذاخوردن نیست؛ در موارد شدید ممکن است به بررسی تغذیه‌ای نیاز داشته باشد.
اگر غذا طعم فلزی دارد چه کنیم؟
مرکز سرطان Memorial Sloan Kettering و NCI چند راهکار عملی را برای کاهش ناراحتی ناشی از طعم فلزی پیشنهاد می‌کنند.
استفاده از قاشق و چنگال غیرفلزی
بعضی بیماران هنگام استفاده از قاشق و چنگال پلاستیکی، چوبی یا سایر ابزارهای غیرفلزی، طعم فلزی کمتری احساس می‌کنند.
این راهکار برای همه بیماران یکسان مؤثر نیست، اما می‌توان آن را امتحان کرد.
جایگزین‌کردن منابع پروتئین
اگر گوشت قرمز طعم ناخوشایندی پیدا کرده است، ممکن است منابع دیگر پروتئین مانند مرغ، تخم‌مرغ، لبنیات پاستوریزه، حبوبات یا توفو قابل تحمل‌تر باشند.
انتخاب منبع پروتئین باید با وضعیت تغذیه‌ای و سایر محدودیت‌های پزشکی بیمار هماهنگ باشد.
تغییر روش آماده‌سازی غذا
در بعضی بیماران، استفاده از سس یا چاشنی مناسب می‌تواند طعم غذا را بهتر کند.
اگر بیمار زخم دهان یا التهاب مخاط دارد، چاشنی‌های ترش یا تند ممکن است باعث سوزش شوند.
بنابراین این روش باید با تحمل بیمار هماهنگ باشد.
شست‌وشوی ملایم دهان پیش از غذا
تمیز نگه‌داشتن دهان و شست‌وشوی مناسب می‌تواند در بعضی بیماران احساس طعم نامطلوب را کاهش دهد.
بهتر است از محصولات ملایم و بدون تحریک استفاده شود.
در صورت وجود التهاب شدید یا زخم دهان، برنامه مراقبت باید با نظر تیم درمان تنظیم شود.
اگر غذا بی‌مزه شده است چه کنیم؟
وقتی غذا طعم کمی دارد، می‌توان از تغییرات ملایم در روش پخت و چاشنی استفاده کرد.
برای مثال، افزودن سبزی‌های معطر یا سس‌هایی که بیمار تحمل می‌کند ممکن است مفید باشد.
اما افزایش زیاد نمک یا شکر راهکار مناسبی برای همه بیماران نیست.
بیماران دارای فشار خون بالا، دیابت یا محدودیت غذایی باید توصیه اختصاصی دریافت کنند.
بهتر است تمرکز بر یافتن غذاهای قابل تحمل و حفظ دریافت کافی مواد مغذی باشد.
اگر غذا بیش‌ازحد تلخ است چه کنیم؟
تلخی غیرمعمول ممکن است باعث کاهش تمایل به بعضی مواد غذایی شود.
در بعضی بیماران، مصرف غذاهای خنک یا تغییر نوع چاشنی می‌تواند طعم را قابل تحمل‌تر کند.
همچنین ممکن است بیمار نسبت به بعضی غذاهای پروتئینی حساسیت بیشتری نشان دهد.
در این شرایط، استفاده از منابع جایگزین پروتئین می‌تواند به حفظ کیفیت رژیم غذایی کمک کند.
با این حال، اگر تلخی دهان شدید یا پایدار باشد، بررسی علت‌هایی مانند مشکلات دهانی و داروهای مصرفی اهمیت دارد.
آیا غذای سرد برای تغییر مزه بهتر است؟
گاهی بله.
غذاهای سرد یا در دمای اتاق ممکن است بوی کمتری نسبت به غذای گرم داشته باشند.
این موضوع می‌تواند در بیمارانی که علاوه بر تغییر چشایی، به بوهای غذا حساس شده‌اند مفید باشد.
برای مثال، بعضی بیماران ماست پاستوریزه، غذاهای خنک یا خوراکی‌های کم‌بو را بهتر تحمل می‌کنند.
اما انتخاب غذا باید با وضعیت بلع، دهان و ایمنی مواد غذایی هماهنگ باشد.
نقش بوی غذا در کاهش اشتها چیست؟
حس بویایی و چشایی در تجربه طعم غذا با یکدیگر ارتباط دارند.
اگر بیمار نسبت به بوی غذا حساس شود، ممکن است حتی قبل از خوردن دچار تهوع یا بی‌میلی شود.
در چنین شرایطی، تهویه مناسب محیط آشپزی، دوری از بوهای تند و سرو غذا در دمای پایین‌تر ممکن است کمک‌کننده باشد.
گاهی بهتر است فرد دیگری غذا را آماده کند تا بیمار کمتر در معرض بوی پخت‌وپز قرار گیرد.
آیا آب‌نبات و آدامس بدون قند مفید هستند؟
در بعضی بیماران، آب‌نبات یا آدامس بدون قند ممکن است به کاهش احساس طعم ناخوشایند کمک کند.
همچنین تحریک ترشح بزاق می‌تواند در برخی موارد خشکی دهان را کمتر کند.
اما اگر بیمار زخم دهان، مشکل بلع یا محدودیت پزشکی دیگری دارد، باید درباره انتخاب محصول احتیاط کند.
آب‌نبات ترش در حضور التهاب مخاط ممکن است موجب سوزش شود.
بنابراین استفاده از آن برای تمام بیماران توصیه نمی‌شود.
آیا استفاده از لیمو و مواد ترش مناسب است؟
در بیمارانی که مخاط دهان سالم است، بعضی چاشنی‌های ترش ممکن است مزه غذا را قابل تحمل‌تر کنند.
اما در صورت وجود زخم دهان، التهاب مخاط یا درد هنگام بلع، مواد اسیدی ممکن است علائم را تشدید کنند.
به همین دلیل، پیش از توصیه به مصرف لیمو یا آب‌میوه‌های ترش باید وضعیت دهان بررسی شود.
همچنین بعضی مرکبات مانند گریپ‌فروت ممکن است با داروهای خاص تداخل داشته باشند.
بیمار باید درباره محدودیت‌های رژیم غذایی مرتبط با داروهای خود از تیم درمان سؤال کند.
چرا سلامت دهان و دندان اهمیت دارد؟
تغییر چشایی ممکن است با خشکی دهان، عفونت قارچی، پوسیدگی دندان یا التهاب مخاط همراه باشد.
اگر علت قابل درمانی وجود داشته باشد، رسیدگی به آن می‌تواند به بهبود وضعیت دهان و تغذیه کمک کند.
مراقبت مناسب شامل رعایت بهداشت دهان طبق دستور تیم درمان و گزارش درد، زخم یا تغییرات غیرعادی است.
در بیماران دارای کاهش پلاکت یا نوتروپنی، بعضی اقدامات دندان‌پزشکی ممکن است به هماهنگی با تیم انکولوژی نیاز داشته باشند.
آیا تغییر مزه می‌تواند نشانه عفونت دهان باشد؟
گاهی ممکن است.
اگر بیمار علاوه بر تغییر مزه دچار پوشش سفید غیرعادی روی زبان، درد، سوزش یا زخم دهان شده باشد، بررسی پزشکی لازم است.
عفونت قارچی دهان یکی از مشکلات احتمالی در بعضی بیماران تحت درمان سرطان است.
اما تشخیص آن صرفاً با مشاهده تغییر چشایی امکان‌پذیر نیست.
درمان ضدقارچ یا سایر داروها باید بر اساس تشخیص پزشک استفاده شوند.
آیا باید مکمل روی مصرف کنیم؟
نباید مکمل روی را به‌طور روتین و بدون ارزیابی پزشکی برای تمام بیماران دارای تغییر چشایی توصیه کرد.
پژوهش‌هایی درباره نقش مکمل‌ها در اختلال چشایی انجام شده، اما نتایج برای تجویز عمومی و قطعی در همه بیماران شیمی‌درمانی کافی نیستند.
مصرف خودسرانه مکمل‌ها ممکن است با عوارض یا تداخل‌های دارویی همراه باشد.
اگر کمبود تغذیه‌ای مشخصی مطرح باشد، پزشک یا متخصص تغذیه می‌تواند درباره ضرورت بررسی و درمان تصمیم بگیرد.
آیا حذف گوشت از رژیم غذایی مشکل ایجاد می‌کند؟
اگر بیمار به دلیل طعم فلزی گوشت قرمز از مصرف آن اجتناب می‌کند، لازم نیست خود را به خوردن غذایی که تحمل نمی‌کند مجبور کند.
اما باید دریافت کافی پروتئین و سایر مواد مغذی حفظ شود.
منابعی مانند تخم‌مرغ کاملاً پخته، مرغ، لبنیات پاستوریزه، حبوبات و سایر منابع مناسب می‌توانند جایگزین شوند.
در بیمارانی که کاهش وزن، کم‌خونی یا محدودیت غذایی دارند، بهتر است برنامه تغذیه توسط متخصص بررسی شود.
برای بیمار دارای تهوع و تغییر چشایی چه راهکاری مناسب است؟
در این شرایط باید هر دو مشکل در نظر گرفته شوند.
گاهی انتخاب غذاهای کم‌بو، وعده‌های کوچک و استفاده از داروهای ضدتهوع طبق نسخه می‌تواند مفید باشد.
اما اگر تهوع شدید یا استفراغ مکرر وجود دارد، اصلاح طعم غذا به‌تنهایی کافی نیست.
پزشک باید درباره کنترل عوارض درمان و خطر کم‌آبی تصمیم بگیرد.
آیا تغییر مزه غذا به معنی اثربخشی شیمی‌درمانی است؟
خیر.
تغییر چشایی یک عارضه احتمالی است و نمی‌توان از وجود یا شدت آن درباره میزان پاسخ تومور به درمان نتیجه گرفت.
همچنین نبود تغییر مزه به معنی بی‌اثر بودن شیمی‌درمانی نیست.
پاسخ به درمان باید با روش‌های معتبر و متناسب با نوع سرطان ارزیابی شود.
تغییر مزه بعد از شیمی‌درمانی چقدر طول می‌کشد؟
زمان بهبود برای همه بیماران یکسان نیست.
بر اساس اطلاعات NCI، در بسیاری از بیماران تحت شیمی‌درمانی، حس چشایی طی ماه‌های پس از پایان درمان بهتر می‌شود.
مرکز ملی سرطان سنگاپور نیز توضیح می‌دهد که در بیشتر بیماران، بهبود معمولاً طی چند ماه رخ می‌دهد، اما گاهی بازگشت حس چشایی به مدت بیشتری نیاز دارد.
بااین‌حال، نباید زمان ثابت و تضمین‌شده‌ای برای بهبود تمام بیماران اعلام کرد.
اگر تغییر چشایی طولانی‌مدت یا همراه با کاهش وزن باشد، بررسی بیشتر اهمیت دارد.
چه زمانی تغییر مزه غذا نیاز به مراجعه دارد؟
اگر بیمار به دلیل تغییر چشایی نمی‌تواند به‌اندازه کافی غذا یا مایعات مصرف کند، باید با تیم درمان تماس بگیرد.
همچنین کاهش وزن ناخواسته، درد شدید دهان، زخم‌های گسترده، مشکل بلع یا نشانه‌های عفونت نیازمند ارزیابی هستند.
در بعضی بیماران، ارجاع به متخصص تغذیه بالینی می‌تواند به حفظ دریافت کافی انرژی و پروتئین کمک کند.
سؤالات متداول
۱. آیا طعم فلزی دهان بعد از شیمی‌درمانی طبیعی است؟
تغییر طعم، از جمله احساس مزه فلزی، از عوارض شناخته‌شده بعضی درمان‌های سرطان است. با این حال، اگر با درد دهان، عفونت احتمالی یا کاهش شدید تغذیه همراه باشد، باید بررسی شود.
۲. برای کاهش طعم فلزی دهان چه کنیم؟
در بعضی بیماران، استفاده از قاشق غیرفلزی، شست‌وشوی ملایم دهان و تغییر منابع پروتئین می‌تواند کمک‌کننده باشد. انتخاب راهکار باید با وضعیت دهان و تحمل غذایی بیمار هماهنگ باشد.
۳. آیا مزه غذا پس از پایان شیمی‌درمانی برمی‌گردد؟
در بسیاری از بیماران، تغییر چشایی طی هفته‌ها یا ماه‌های پس از درمان بهتر می‌شود؛ اما سرعت و میزان بهبود برای همه افراد یکسان نیست.
جمع‌بندی
تغییر مزه غذا پس از شیمی‌درمانی می‌تواند به شکل طعم فلزی، تلخی، کاهش حس چشایی یا تغییر درک بو و مزه ظاهر شود.
این مشکل ممکن است بر اشتها و دریافت مواد مغذی اثر بگذارد.
روش‌های مراقبتی مانند رعایت بهداشت دهان، استفاده از ابزار غیرفلزی، انتخاب غذاهای کم‌بو و جایگزینی منابع پروتئینی ممکن است به بهبود تحمل غذایی کمک کنند.
اما هیچ راهکار واحدی برای همه بیماران مؤثر نیست.
اگر تغییر چشایی موجب کاهش وزن، کم‌آبی یا ناتوانی در غذاخوردن شود، ارزیابی پزشکی و تغذیه‌ای ضروری است.
منابع علمی معتبر
۱. National Cancer Institute (NCI).
Nutrition During Cancer.
https://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/side-effects/nutrition
۲. National Cancer Institute (NCI).
Oral Complications of Cancer Therapies (PDQ®).
https://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/side-effects/mouth-throat/oral-complications-pdq
۳. Memorial Sloan Kettering Cancer Center.
Managing Taste Changes During Chemotherapy.
https://www.mskcc.org/cancer-care/patient-education/managing-taste-changes-during-chemotherapy
۴. National Cancer Centre Singapore.
Taste Changes.
https://www.nccs.com.sg/your-care/patient-support/coping-with-cancer-and-treatments/taste-changes
۵. Cancer Institute NSW.
Taste and Smell Changes.
دیدگاهها
۰ دیدگاهدیدگاه شما پس از بررسی نمایش داده می‌شود.
هنوز دیدگاهی منتشر نشده است.