درمان سرطان ممکن است شامل شیمی‌درمانی، درمان هدفمند، ایمونوتراپی، پرتودرمانی یا ترکیبی از این روش‌ها باشد. هرکدام از این درمان‌ها می‌توانند عوارض متفاوتی داشته باشند و بعضی از آن‌ها در شرایط مشخص بر قلب و دستگاه گردش خون اثر بگذارند.
به همین دلیل، ممکن است پزشک پیش از شروع درمان درخواست نوار قلب، اکوکاردیوگرافی یا آزمایش‌های خونی مرتبط با قلب بدهد.
پایش عملکرد قلب در درمان سرطان برای شناسایی مشکلات قلبی پیش از شروع درمان، تشخیص زودهنگام بعضی عوارض و کمک به ادامه ایمن‌تر درمان ضدسرطان انجام می‌شود.
اما همه بیماران به آزمایش‌های یکسان یا اکوکاردیوگرافی با فاصله زمانی ثابت نیاز ندارند. نوع داروی ضدسرطان، وضعیت اولیه قلب، بیماری‌های همراه و نتیجه ارزیابی خطر در تعیین برنامه پایش نقش دارند.
در این مقاله توضیح می‌دهیم کدام درمان‌های سرطان ممکن است به بررسی قلب نیاز داشته باشند، آزمایش‌ها چه اطلاعاتی ارائه می‌کنند و چه علائمی باید فوراً گزارش شوند.
چرا درمان سرطان ممکن است بر قلب اثر بگذارد؟
برخی داروهای ضدسرطان می‌توانند بر عملکرد عضله قلب، فشار خون، ریتم قلب یا عروق اثر بگذارند.
به مجموعه عوارض قلبی‌عروقی مرتبط با درمان سرطان، Cancer Therapy-Related Cardiovascular Toxicity گفته می‌شود.
این عوارض ممکن است از نظر سازوکار و شدت متفاوت باشند.
برای مثال، بعضی درمان‌ها می‌توانند با کاهش عملکرد پمپاژ قلب همراه شوند؛ برخی دیگر ممکن است خطر افزایش فشار خون، اختلال ریتم یا التهاب قلب را افزایش دهند.
البته وجود این عوارض احتمالی به معنی ایجاد بیماری قلبی در تمام بیماران نیست.
هدف پایش، شناسایی بیمارانی است که ممکن است به بررسی یا مراقبت بیشتر نیاز داشته باشند.
کاردیوانکولوژی چیست؟
کاردیوانکولوژی یا Cardio-Oncology حوزه‌ای تخصصی است که به سلامت قلب و عروق در بیماران مبتلا به سرطان می‌پردازد.
این حوزه شامل ارزیابی خطر پیش از درمان، پیشگیری از عوارض قابل پیشگیری، تشخیص مشکلات قلبی هنگام درمان و مراقبت بلندمدت پس از پایان درمان است.
در بعضی بیماران، متخصص قلب و پزشک انکولوژی باید برای انتخاب مناسب‌ترین برنامه درمانی با یکدیگر همکاری کنند.
وجود بیماری قلبی همیشه به معنی غیرممکن‌بودن درمان سرطان نیست؛ بلکه ممکن است نیازمند برنامه‌ریزی و پایش اختصاصی باشد.
چه درمان‌هایی ممکن است به پایش قلب نیاز داشته باشند؟
بر اساس راهنمای انجمن قلب اروپا (ESC)، گروه‌های مختلفی از درمان‌های ضدسرطان ممکن است با خطرات قلبی‌عروقی همراه باشند.
نوع درمان | عارضه قلبی احتمالی | نمونه ارزیابی |
آنتراسیکلین‌ها مانند دوکسوروبیسین | اختلال عملکرد عضله قلب | اکوکاردیوگرافی و ارزیابی خطر |
بعضی درمان‌های ضد HER2 مانند تراستوزوماب | کاهش عملکرد بطن چپ | پایش LVEF |
برخی مهارکننده‌های VEGF | افزایش فشار خون و سایر عوارض قلبی‌عروقی | فشار خون، آزمایش یا ارزیابی قلب بر اساس خطر |
مهارکننده‌های نقاط کنترل ایمنی | میوکاردیت نادر اما بالقوه جدی | ارزیابی بالینی، ECG و تروپونین طبق راهنما |
برخی داروهای مؤثر بر ریتم قلب | طولانی‌شدن QT یا آریتمی | نوار قلب و بررسی عوامل خطر |
پرتودرمانی قفسه سینه | بعضی عوارض دیررس قلبی | ارزیابی خطر و پیگیری متناسب |
این جدول به معنی ضرورت تمام آزمایش‌ها برای همه بیماران نیست.
دوکسوروبیسین و سایر آنتراسیکلین‌ها چه اثری بر قلب دارند؟
دوکسوروبیسین و برخی داروهای مشابه از گروه آنتراسیکلین‌ها هستند.
یکی از عوارض شناخته‌شده این گروه، احتمال آسیب به عضله قلب و کاهش عملکرد آن است.
طبق راهنمای ESC در سال ۲۰۲۲، خطر اختلال عملکرد قلبی مرتبط با آنتراسیکلین‌ها با دوز تجمعی دارو ارتباط دارد، اما وضعیت اولیه بیمار و سایر عوامل خطر نیز اهمیت دارند.
آسیب ممکن است بدون علامت شروع شود یا در بعضی بیماران با علائم نارسایی قلبی همراه باشد.
به همین دلیل، ارزیابی اولیه قلب پیش از درمان با آنتراسیکلین‌ها اهمیت دارد.
آیا دریافت دوکسوروبیسین حتماً به قلب آسیب می‌زند؟
خیر.
بسیاری از بیماران این دارو را بدون ایجاد اختلال قلبی بالینی قابل توجه دریافت می‌کنند.
اما چون عارضه قلبی احتمالی می‌تواند اهمیت داشته باشد، پایش متناسب با خطر بیمار ضروری است.
درمان‌های ضد HER2 چه زمانی به بررسی قلب نیاز دارند؟
بعضی درمان‌های هدفمند ضد HER2، مانند تراستوزوماب، در برخی سرطان‌های دارای HER2 مثبت استفاده می‌شوند.
این درمان‌ها می‌توانند در بعضی بیماران با کاهش عملکرد بطن چپ همراه باشند.
بنابراین معمولاً عملکرد قلب پیش از شروع درمان بررسی می‌شود و در طول درمان نیز طبق برنامه پایش می‌شود.
در راهنمای ESC، برای بسیاری از بیماران دریافت‌کننده درمان ضد HER2، پایش دوره‌ای اکوکاردیوگرافی توصیه شده است.
اما فاصله بررسی‌ها ممکن است بر اساس خطر قلبی، وضعیت بیمار و مرحله درمان متفاوت باشد.
آیا ایمونوتراپی هم ممکن است بر قلب اثر بگذارد؟
بله، اگرچه بعضی عوارض قلبی ایمونوتراپی نادر هستند.
مهارکننده‌های نقاط کنترل ایمنی مانند داروهای ضد PD-1، ضد PD-L1 و ضد CTLA-4 ممکن است با عوارض ایمنی از جمله میوکاردیت همراه شوند.
میوکاردیت به التهاب عضله قلب گفته می‌شود.
این عارضه ممکن است با علائمی مانند درد قفسه سینه، تنگی نفس، ضعف غیرعادی یا تپش قلب ظاهر شود.
با توجه به اهمیت بالینی آن، راهنمای ESC برای بیماران دریافت‌کننده این گروه درمانی ارزیابی پایه با ECG و تروپونین را توصیه می‌کند.
شدت و دفعات پایش بعدی باید بر اساس خطر و پروتکل تخصصی تعیین شود.
آیا پرتودرمانی می‌تواند باعث عوارض قلبی شود؟
در بعضی برنامه‌های پرتودرمانی قفسه سینه، قلب ممکن است در معرض بخشی از تابش قرار گیرد.
خطر عوارض قلبی به دوز، حجم قلب در معرض تابش، درمان‌های هم‌زمان و عوامل خطر بیمار بستگی دارد.
برای مثال، در پرتودرمانی پستان سمت چپ، تکنیک‌هایی مانند حبس نفس در دم عمیق ممکن است برای کاهش دوز قلب استفاده شوند.
اما همه پرتودرمانی‌ها با خطر یکسان برای قلب همراه نیستند.
پرتودرمانی اندام‌های دور از قفسه سینه معمولاً ملاحظات قلبی متفاوتی دارد.
چه بیمارانی بیشتر به پایش قلب نیاز دارند؟
عوامل زیر ممکن است خطر عوارض قلبی‌عروقی را افزایش دهند:
سابقه نارسایی قلبی یا بیماری عروق کرونر
فشار خون بالا
دیابت
اختلال عملکرد قلب در ارزیابی اولیه
سابقه درمان با داروهای بالقوه آسیب‌رسان به قلب
سابقه پرتودرمانی قفسه سینه
دریافت هم‌زمان بعضی درمان‌های دارای خطر قلبی
برخی عوامل خطر قلبی‌عروقی مانند مصرف دخانیات
وجود یک عامل خطر الزاماً به معنی ممنوعیت درمان نیست.
پزشک باید خطرات را در کنار اهمیت و فایده درمان سرطان ارزیابی کند.
چه آزمایش‌هایی برای بررسی قلب پیش از درمان انجام می‌شوند؟
نوار قلب یا ECG
نوار قلب فعالیت الکتریکی قلب را ثبت می‌کند.
این آزمایش ممکن است اطلاعاتی درباره ریتم قلب، اختلالات هدایت الکتریکی یا برخی تغییرات دیگر ارائه دهد.
اما نوار قلب به‌تنهایی عملکرد پمپاژ قلب را به‌طور کامل مشخص نمی‌کند.
اکوکاردیوگرافی
اکوکاردیوگرافی با استفاده از امواج فراصوت ساختار و عملکرد قلب را بررسی می‌کند.
یکی از شاخص‌های مهم آن، کسر جهشی بطن چپ یا LVEF است.
در شرایط مناسب ممکن است از شاخص‌های دیگری مانند GLS نیز استفاده شود.
تروپونین قلبی
تروپونین یکی از نشانگرهای آزمایشگاهی آسیب سلول‌های عضله قلب است.
افزایش آن ممکن است در وضعیت‌های مختلف رخ دهد و همیشه به معنی سکته قلبی نیست.
در بیماران دریافت‌کننده بعضی درمان‌های سرطان، تغییرات تروپونین می‌تواند به بررسی آسیب قلبی کمک کند.
BNP و NT-proBNP
این نشانگرها ممکن است در ارزیابی فشار یا کشش واردشده بر دیواره قلب و بعضی شرایط مرتبط با نارسایی قلبی کاربرد داشته باشند.
تفسیر آن‌ها باید با توجه به سن، عملکرد کلیه و وضعیت بالینی انجام شود.
LVEF در اکو قلب چیست؟
LVEF مخفف Left Ventricular Ejection Fraction است.
این شاخص نشان می‌دهد چه نسبتی از حجم خون موجود در بطن چپ در هر انقباض از آن خارج می‌شود.
در بیماران تحت درمان سرطان، تغییرات LVEF می‌تواند بخشی از ارزیابی عملکرد قلب باشد.
با این حال، تفسیر آن فقط بر اساس یک عدد کافی نیست.
پزشک باید مقدار پایه، تغییرات نسبت به بررسی قبلی، علائم و سایر یافته‌ها را در نظر بگیرد.
آیا LVEF طبیعی یعنی هیچ خطر قلبی وجود ندارد؟
خیر.
برخی تغییرات قلبی ممکن است پیش از کاهش واضح LVEF یا بدون آن ایجاد شوند.
همچنین مشکلاتی مانند آریتمی، بیماری عروق کرونر یا بعضی اختلالات دریچه‌ای ممکن است با وجود LVEF نسبتاً طبیعی مطرح باشند.
به همین دلیل، ارزیابی قلبی متناسب با نوع درمان انجام می‌شود.
GLS در اکوکاردیوگرافی چیست؟
GLS یا Global Longitudinal Strain شاخصی از تغییر شکل طولی عضله قلب است.
در بعضی شرایط، این شاخص ممکن است به شناسایی تغییرات عملکرد قلب کمک کند.
راهنمای ESC توصیه می‌کند در صورت دسترسی، GLS هنگام اکوکاردیوگرافی بیماران سرطان مورد استفاده قرار گیرد.
اما کیفیت تصویر و روش اندازه‌گیری بر نتیجه اثر می‌گذارند.
بنابراین GLS باید توسط تیم آشنا با کاربرد آن تفسیر شود.
هر چند وقت یک‌بار اکو قلب لازم است؟
یک فاصله ثابت برای همه بیماران وجود ندارد.
برای مثال، برنامه پایش در بیمار دریافت‌کننده دوکسوروبیسین ممکن است با بیمار دریافت‌کننده تراستوزوماب متفاوت باشد.
همچنین بیمار دارای خطر قلبی بالا ممکن است به پایش نزدیک‌تری نیاز داشته باشد.
در بعضی برنامه‌های ضد HER2، اکوکاردیوگرافی با فاصله حدود سه ماه انجام می‌شود؛ اما راهنمای ESC اجازه تنظیم فاصله پایش را در گروه‌های مشخص بر اساس خطر می‌دهد.
بنابراین بیمار نباید صرفاً بر اساس تجربه فرد دیگر، زمان آزمایش‌های خود را تغییر دهد.
آیا پایش قلب بعد از پایان درمان هم لازم است؟
در بعضی بیماران، بله.
برخی عوارض قلبی ممکن است پس از پایان درمان ظاهر شوند یا نیازمند پیگیری بلندمدت باشند.
راهنمای ESC برای بیمارانی که درمان‌های بالقوه آسیب‌رسان به قلب دریافت کرده‌اند، ارزیابی پس از درمان را بر اساس نوع دارو و سطح خطر توصیه می‌کند.
در بیماران دارای مشکلات قلبی شناخته‌شده، ممکن است پیگیری طولانی‌مدت ضروری باشد.
چه علائمی هنگام درمان سرطان باید فوراً گزارش شوند؟
علائم مهم شامل موارد زیر هستند:
درد یا فشار جدید قفسه سینه
تنگی نفس ناگهانی یا رو به افزایش
غش یا کاهش هوشیاری
تپش قلب شدید همراه با سرگیجه
تورم جدید و قابل توجه پاها
ضعف شدید و غیرمعمول همراه با علائم قلبی
درد شدید قفسه سینه، تنگی نفس شدید یا غش نیازمند ارزیابی اورژانسی هستند.
این علائم همیشه ناشی از آسیب قلبی دارو نیستند و ممکن است علت‌های دیگری مانند آمبولی ریه یا بیماری‌های حاد قلبی داشته باشند.
اگر اکو قلب غیرطبیعی شود، آیا درمان سرطان قطع می‌شود؟
نه لزوماً.
تصمیم به شدت تغییرات، علائم بیمار، نوع درمان و گزینه‌های جایگزین بستگی دارد.
در بعضی موارد ممکن است درمان قلبی شروع یا تنظیم شود و درمان سرطان با پایش نزدیک‌تر ادامه پیدا کند.
در شرایط دیگر، ممکن است توقف موقت یا اصلاح درمان ضدسرطان ضروری باشد.
این تصمیم باید با همکاری پزشک انکولوژی و متخصص قلب انجام شود.
آیا می‌توان از عوارض قلبی درمان سرطان پیشگیری کرد؟
کنترل مناسب فشار خون، دیابت و سایر عوامل خطر قلبی‌عروقی بخشی از مراقبت مهم بیمار است.
در بعضی بیماران پرخطر، پزشک ممکن است درمان محافظتی قلب یا تغییر رژیم ضدسرطان را بررسی کند.
اما مصرف خودسرانه داروهای قلبی برای پیشگیری از عوارض شیمی‌درمانی مناسب نیست.
همچنین هیچ روش واحدی نمی‌تواند تمام عوارض قلبی ناشی از درمان سرطان را حذف کند.
سؤالات متداول
۱. آیا قبل از تمام شیمی‌درمانی‌ها باید اکو قلب انجام داد؟
خیر. ضرورت اکو به نوع داروی ضدسرطان، خطر قلبی بیمار و توصیه‌های اختصاصی آن درمان بستگی دارد.
۲. آیا کاهش LVEF به معنی قطع قطعی درمان سرطان است؟
خیر. تصمیم باید بر اساس شدت اختلال، علائم، نوع سرطان و نظر تیم تخصصی گرفته شود. گاهی ادامه درمان با اقدامات محافظتی و پایش امکان‌پذیر است.
۳. آیا تپش قلب و تنگی نفس در دوره ایمونوتراپی باید بررسی شوند؟
بله. علائم قلبی جدید در دوره ایمونوتراپی باید جدی گرفته شوند و ممکن است به ارزیابی فوری نیاز داشته باشند.
جمع‌بندی
برخی درمان‌های سرطان ممکن است با عوارض قلبی‌عروقی همراه باشند و به پایش اختصاصی نیاز پیدا کنند.
آنتراسیکلین‌ها، بعضی درمان‌های ضد HER2، مهارکننده‌های نقاط کنترل ایمنی و برخی داروهای هدفمند از گروه‌هایی هستند که ارزیابی خطر قلبی در آن‌ها اهمیت دارد.
بررسی قلب ممکن است شامل شرح حال، معاینه، ECG، اکوکاردیوگرافی و آزمایش‌هایی مانند تروپونین باشد.
اما نوع و فاصله بررسی‌ها برای همه بیماران یکسان نیست.
هدف پایش، تشخیص به‌موقع عوارض احتمالی و کمک به اجرای مناسب درمان سرطان در کنار حفظ سلامت قلب است.
منابع علمی معتبر
۱. Lyon AR, López-Fernández T, Couch LS, et al. (2022).
2022 ESC Guidelines on cardio-oncology developed in collaboration with EHA, ESTRO and IC-OS.
European Heart Journal, 43(41), 4229–4361.
DOI: 10.1093/eurheartj/ehac244
https://academic.oup.com/eurheartj/article/43/41/4229/6673995
۲. European Society of Cardiology. (2022).
2022 ESC Guidelines on Cardio-Oncology — European Heart Journal Cardiovascular Imaging.
DOI: 10.1093/ehjci/jeac106
https://doi.org/10.1093/ehjci/jeac106
۳. JACC: CardioOncology. (2023).
The ESC Cardio-Oncology Guidelines: A Roadmap for Clinical Practice and Generating Needed Evidence.
DOI: 10.1016/j.jaccao.2022.10.010
https://www.jacc.org/doi/10.1016/j.jaccao.2022.10.010
دیدگاهها
۰ دیدگاهدیدگاه شما پس از بررسی نمایش داده می‌شود.
هنوز دیدگاهی منتشر نشده است.