هنگامی که بیمار برای پرتودرمانی پستان، دیواره قفسه سینه یا بعضی نواحی دیگر بدن مراجعه می‌کند، ممکن است تیم درمان از او بخواهد هنگام تابش برای چند ثانیه نفس خود را نگه دارد. این درخواست گاهی باعث نگرانی می‌شود؛ به‌ویژه زمانی که بیمار نمی‌داند حبس نفس چه ارتباطی با درمان سرطان دارد.
پرتودرمانی با حبس نفس در دم عمیق یا DIBH روشی برای تغییر موقت موقعیت برخی اندام‌ها و کمک به کاهش مواجهه بافت‌های سالم با پرتو است. یکی از کاربردهای مهم آن، پرتودرمانی سرطان پستان سمت چپ است؛ زیرا در بعضی بیماران می‌تواند فاصله قلب از ناحیه تحت تابش را افزایش دهد.
با این حال، DIBH برای همه بیماران ضروری یا مناسب نیست. انتخاب آن به محل درمان، شکل قفسه سینه، موقعیت قلب، توانایی بیمار در حبس نفس و کیفیت برنامه پرتودرمانی بستگی دارد.
در این مقاله، نحوه عملکرد تکنیک DIBH، کاربردهای آن، مراحل آماده‌سازی و محدودیت‌های این روش را بررسی می‌کنیم.
تکنیک DIBH در پرتودرمانی چیست؟
DIBH مخفف Deep Inspiration Breath Hold و به معنای حبس نفس در دم عمیق است.
در این روش، بیمار یک نفس عمیق می‌کشد و برای مدت کوتاهی در همان وضعیت می‌ماند تا بخشی از تابش درمانی انجام شود.
پس از آن، با دستور تیم پرتودرمانی نفس خود را آزاد می‌کند.
در صورت نیاز، این فرایند چند مرتبه در یک جلسه تکرار می‌شود.
هدف از این روش، ایجاد وضعیت آناتومیک مناسب و قابل تکرار در زمان تابش است.
آیا DIBH نوع جداگانه‌ای از پرتودرمانی است؟
خیر.
DIBH یک تکنیک مدیریت حرکت و موقعیت اندام‌ها در پرتودرمانی است و می‌تواند با روش‌های مختلف تابش ترکیب شود.
برای مثال، ممکن است در کنار پرتودرمانی سه‌بعدی، IMRT یا VMAT مورد استفاده قرار گیرد.
بنابراین نباید نام DIBH را با نام دستگاه یا تکنیک اصلی توزیع دوز یکسان دانست.
چرا هنگام پرتودرمانی پستان از بیمار خواسته می‌شود نفس خود را نگه دارد؟
قلب در نزدیکی دیواره قفسه سینه و پستان چپ قرار دارد.
در بعضی برنامه‌های پرتودرمانی، بخشی از قلب ممکن است در مجاورت ناحیه تحت تابش باشد.
هنگامی که بیمار نفس عمیقی می‌کشد، ریه‌ها منبسط می‌شوند و هندسه قفسه سینه تغییر می‌کند.
این تغییر ممکن است موجب افزایش فاصله قلب از دیواره قفسه سینه و میدان تابش شود.
در نتیجه، در بیماران مناسب، امکان کاهش دوز دریافتی قلب فراهم می‌شود.
چرا کاهش دوز قلب اهمیت دارد؟
قرارگرفتن قلب در معرض پرتودرمانی قفسه سینه می‌تواند با خطر برخی عوارض قلبی دیررس ارتباط داشته باشد.
این خطر به عوامل مختلفی مانند مقدار دوز، حجم بافت قلب تحت تابش و وضعیت سلامت قلبی بیمار بستگی دارد.
برای مثال، وجود بیماری قلبی، فشار خون بالا یا برخی عوامل خطر قلبی‌عروقی ممکن است در ارزیابی خطر اهمیت داشته باشد.
به همین دلیل، در طراحی پرتودرمانی پستان تلاش می‌شود دوز قلب تا حد امکان و بدون کاهش نامناسب پوشش ناحیه هدف محدود شود.
آیا DIBH فقط برای سرطان پستان چپ استفاده می‌شود؟
خیر.
اگرچه یکی از شناخته‌شده‌ترین کاربردهای DIBH در پرتودرمانی پستان چپ است، این تکنیک ممکن است در برخی برنامه‌های پرتودرمانی دیواره قفسه سینه، غدد لنفاوی نزدیک جناغ یا نواحی دیگر نیز مفید باشد.
برای مثال، در بعضی بیماران مبتلا به لنفوم مدیاستن، حبس نفس می‌تواند موقعیت قلب و ریه‌ها را نسبت به میدان درمان تغییر دهد.
همچنین در برخی برنامه‌های پرتودرمانی شکم یا قفسه سینه، روش‌های حبس نفس برای کنترل حرکت تومور هنگام تنفس استفاده می‌شوند.
با این حال، هدف و روش اجرای حبس نفس ممکن است در این بیماری‌ها متفاوت باشد.
تفاوت DIBH با پرتودرمانی هنگام تنفس طبیعی چیست؟
ویژگی | پرتودرمانی با تنفس طبیعی | پرتودرمانی با DIBH |
وضعیت تنفس | بیمار طبق برنامه معمول نفس می‌کشد | بیمار برای مدت کوتاهی نفس را نگه می‌دارد |
وضعیت قفسه سینه | تغییرات طبیعی چرخه تنفس | وضعیت دم عمیق و قابل تکرار |
کاربرد اصلی DIBH | الزامی نیست | تغییر موقعیت اندام‌ها یا مدیریت حرکت |
نیاز به آموزش | متناسب با برنامه درمان | معمولاً نیازمند آموزش و تمرین اختصاصی |
مناسب برای همه بیماران | بسته به برنامه قابل استفاده است | خیر |
نکته مهم این است که پرتودرمانی در حالت تنفس طبیعی لزوماً روش نامناسب یا کم‌دقتی نیست.
برای بعضی بیماران، استفاده از تکنیک‌های دیگر می‌تواند حفاظت مناسبی از اندام‌های سالم فراهم کند.
چه بیمارانی ممکن است از DIBH سود ببرند؟
انتخاب بیمار باید بر اساس ارزیابی اختصاصی انجام شود.
عوامل مهم عبارت‌اند از:
موقعیت قلب نسبت به ناحیه درمان
اگر قلب در نزدیکی میدان پرتودرمانی قرار داشته باشد، تغییر موقعیت آن هنگام دم عمیق ممکن است مفید باشد.
محل و وسعت میدان تابش
در پرتودرمانی پستان، دیواره قفسه سینه یا بعضی غدد لنفاوی منطقه‌ای ممکن است به ارزیابی دقیق‌تری نیاز باشد.
توانایی حبس نفس
بیمار باید بتواند وضعیت دم عمیق را برای مدت مناسب و به‌شکل قابل تکرار حفظ کند.
بیماری‌های تنفسی همراه
وجود بیماری‌هایی مانند آسم یا COPD ممکن است بر توانایی انجام حبس نفس اثر بگذارد، اما مناسب‌بودن روش باید فردی ارزیابی شود.
کیفیت برنامه پرتودرمانی
در نهایت باید مشخص شود که استفاده از DIBH در برنامه همان بیمار چه تأثیری بر دوز اندام‌های سالم و پوشش ناحیه هدف دارد.
آیا همه بیماران سرطان پستان چپ به DIBH نیاز دارند؟
خیر.
در بعضی بیماران، حتی هنگام تنفس طبیعی، موقعیت قلب به‌گونه‌ای است که دوز آن با تکنیک مناسب پرتودرمانی پایین باقی می‌ماند.
در مقابل، برخی بیماران ممکن است از تغییر هندسه قفسه سینه هنگام دم عمیق سود بیشتری ببرند.
طبق راهنمای آموزشی بیمارستان Guy's and St Thomas' NHS، ضرورت DIBH با توجه به آناتومی فرد و تصاویر برنامه‌ریزی مشخص می‌شود.
بنابراین سمت چپ بودن سرطان پستان به‌تنهایی به معنی ضرورت قطعی DIBH نیست.
بیمار پیش از پرتودرمانی با حبس نفس چه آمادگی‌هایی نیاز دارد؟
معمولاً تیم پرتودرمانی پیش از شروع درمان، تکنیک تنفس را برای بیمار توضیح می‌دهد.
ممکن است از بیمار خواسته شود روی تخت دراز بکشد و نفس عمیقی بکشد.
سپس مدت کوتاهی در همان وضعیت بماند و با دستور تیم درمان تنفس طبیعی را از سر بگیرد.
در بعضی مراکز، بیمار می‌تواند پیش از روز سی‌تی سیمولیشن با راهنمایی ارائه‌شده تمرین کند.
با این حال، تمرین باید متناسب با وضعیت جسمانی باشد و نباید موجب سرگیجه یا ناراحتی شدید شود.
حبس نفس چند ثانیه طول می‌کشد؟
مدت هر حبس نفس به برنامه درمان و توانایی بیمار بستگی دارد.
برخی مراکز برای پرتودرمانی پستان، بازه‌هایی در حدود ۲۰ تا ۳۰ ثانیه را آموزش می‌دهند.
اما این عدد برای همه بیماران یا دستگاه‌ها ثابت نیست.
اگر بیمار نتواند مدت تعیین‌شده را با آرامش و تکرارپذیری مناسب حفظ کند، تیم درمان ممکن است روش یا برنامه را تغییر دهد.
آیا هنگام سی‌تی سیمولیشن هم باید نفس را نگه داشت؟
اگر پرتودرمانی با تکنیک DIBH برنامه‌ریزی شده باشد، معمولاً لازم است تصاویر برنامه‌ریزی نیز در وضعیت مناسب حبس نفس تهیه شوند.
این موضوع به تیم درمان کمک می‌کند موقعیت اندام‌ها را در شرایطی ثبت کند که قرار است هنگام تابش تکرار شوند.
اگر وضعیت دم عمیق در جلسه شبیه‌سازی با جلسات درمان تفاوت قابل توجهی داشته باشد، ممکن است کیفیت تطابق موقعیت کاهش یابد.
به همین دلیل، آموزش و ارزیابی تکرارپذیری حبس نفس اهمیت دارد.
دستگاه چگونه متوجه می‌شود بیمار نفس خود را نگه داشته است؟
سامانه‌های کنترل DIBH در مراکز مختلف متفاوت هستند.
در بعضی روش‌ها، حرکت سطح قفسه سینه با دوربین‌های مخصوص بررسی می‌شود.
در برخی دیگر، از ابزارهای پایش جریان یا حجم تنفسی استفاده می‌شود.
این سامانه‌ها به تیم درمان کمک می‌کنند وضعیت تنفس را با محدوده تعیین‌شده مقایسه کنند.
آیا دستگاه هنگام آزادکردن نفس، تابش را متوقف می‌کند؟
در سامانه‌هایی که پایش تنفس با کنترل تابش یکپارچه است، خروج بیمار از محدوده قابل قبول می‌تواند موجب توقف خودکار تابش شود.
اما امکانات فنی همه دستگاه‌ها یکسان نیست.
در بعضی روش‌ها نیز تیم پرتودرمانی با مشاهده سیگنال و وضعیت بیمار، درباره توقف و ادامه تابش اقدام می‌کند.
بنابراین نباید ادعا کرد که تمام دستگاه‌های پرتودرمانی از یک سازوکار خودکار مشابه برخوردار هستند.
نقش تصویربرداری هدایت‌شده در DIBH چیست؟
در پرتودرمانی با حبس نفس، صرفاً حفظ زمان مشخصی از تنفس کافی نیست؛ وضعیت اندام‌ها نیز باید قابل تکرار باشد.
تصویربرداری هدایت‌شده می‌تواند برای بررسی موقعیت هدف و ساختارهای مرتبط استفاده شود.
راهنمای ESTRO-ACROP در سال ۲۰۲۳ بر اهمیت آموزش کارکنان، آموزش بیمار، تکرارپذیری حبس نفس و کنترل موقعیت در اجرای این تکنیک تأکید می‌کند.
نوع تصویربرداری مورد استفاده به محل درمان و امکانات مرکز بستگی دارد.
آیا DIBH باعث کاهش قطعی خطر بیماری قلبی می‌شود؟
شواهد نشان می‌دهند که DIBH می‌تواند در بسیاری از بیماران مناسب، دوز پرتویی دریافتی قلب را کاهش دهد.
این یافته از نظر طراحی و حفاظت پرتویی اهمیت دارد.
با این حال، کاهش دوز قلب در یک برنامه درمانی نباید به معنی تضمین نبود بیماری قلبی در آینده تفسیر شود.
خطر واقعی عوارض قلبی به عوامل متعددی وابسته است و مقایسه پیامدهای بلندمدت بالینی به شواهد مناسب نیاز دارد.
بنابراین بهتر است از عبارت «کاهش مواجهه پرتویی قلب» استفاده شود، نه «حذف کامل خطر قلبی».
اگر بیمار نتواند نفس خود را نگه دارد چه می‌شود؟
در این شرایط، روش پرتودرمانی باید با نظر تیم درمان بازبینی شود.
بیمار نباید تصور کند که ناتوانی در انجام DIBH به معنای غیرممکن‌بودن پرتودرمانی است.
روش‌های دیگری برای طراحی میدان تابش و کاهش دوز قلب وجود دارند.
برای مثال، تغییر زاویه‌های تابش، تنظیم شکل میدان یا استفاده از روش‌های پیشرفته برنامه‌ریزی ممکن است در شرایط مناسب مفید باشد.
انتخاب روش به امکانات مرکز و موقعیت آناتومیک بیمار بستگی دارد.
آیا DIBH برای بیماران دارای مشکلات تنفسی مناسب است؟
بعضی بیماران مبتلا به بیماری‌های تنفسی ممکن است نتوانند حبس نفس قابل تکرار انجام دهند.
در مقابل، برخی بیماران با مشکلات تنفسی خفیف ممکن است بتوانند این تکنیک را تحمل کنند.
تصمیم باید بر اساس وضعیت واقعی بیمار و ارزیابی تیم درمان انجام شود.
وجود یک بیماری تنفسی به‌تنهایی معیار قطعی مناسب یا نامناسب‌بودن DIBH نیست.
آیا پرتودرمانی با حبس نفس درد دارد؟
خود تابش پرتودرمانی معمولاً دردناک نیست.
حبس نفس نیز در بیمارانی که توانایی مناسب دارند، معمولاً با درد همراه نیست.
با این حال، ممکن است بعضی بیماران احساس فشار، اضطراب یا ناراحتی ناشی از نگه‌داشتن نفس داشته باشند.
اگر بیمار دچار سرگیجه، تنگی نفس یا احساس ناراحتی شدید شود، باید فوراً موضوع را اطلاع دهد.
آیا بیمار باید در تمام مدت جلسه نفس خود را نگه دارد؟
خیر.
در برنامه‌های DIBH، معمولاً تابش در چند دوره کوتاه حبس نفس انجام می‌شود.
در فاصله بین این دوره‌ها بیمار می‌تواند طبق دستور تیم درمان به‌طور طبیعی نفس بکشد.
تعداد دفعات تکرار به برنامه تابش و مدت هر حبس نفس بستگی دارد.
بنابراین بیمار لازم نیست برای تمام مدت حضور در اتاق درمان نفس خود را نگه دارد.
آیا در روزهای مختلف، حبس نفس باید یکسان باشد؟
یکی از اهداف اصلی تکنیک DIBH، تکرارپذیری وضعیت تنفسی است.
بیمار باید تا حد امکان وضعیت دم عمیق مشابهی ایجاد کند.
این موضوع به معنای تلاش برای پرکردن بیش‌ازحد ریه‌ها یا تحمل فشار شدید نیست.
در واقع، وضعیت قابل تکرار و قابل تحمل اهمیت بیشتری از یک دم بسیار شدید و غیرقابل تکرار دارد.
تیم درمان می‌تواند درباره عمق مناسب دم به بیمار آموزش دهد.
چه زمانی ممکن است روش DIBH تغییر کند؟
اگر بیمار در طول دوره درمان دچار مشکل جدید تنفسی شود یا نتواند وضعیت قبلی را حفظ کند، تیم درمان باید شرایط را بررسی کند.
همچنین تغییر قابل توجه وضعیت بدن یا سایر عوامل مؤثر بر موقعیت درمان ممکن است به ارزیابی جدید نیاز داشته باشد.
اما هر تفاوت کوچک در احساس تنفس الزاماً نیازمند تغییر برنامه نیست.
تصمیم بر اساس وضعیت بیمار و کنترل‌های انجام‌شده اتخاذ می‌شود.
سؤالات متداول درباره پرتودرمانی با حبس نفس
۱. آیا DIBH برای همه بیماران سرطان پستان چپ ضروری است؟
خیر. ضرورت این روش به موقعیت قلب، ناحیه تحت درمان و امکان کاهش دوز قلب در برنامه اختصاصی بیمار بستگی دارد.
۲. اگر نتوانیم ۲۰ تا ۳۰ ثانیه نفس خود را نگه داریم، پرتودرمانی انجام نمی‌شود؟
خیر. ممکن است روش‌های دیگری برای طراحی ایمن پرتودرمانی وجود داشته باشد. تیم درمان باید بر اساس شرایط بیمار تصمیم بگیرد.
۳. آیا پرتودرمانی با حبس نفس خطر آسیب قلبی را کاملاً از بین می‌برد؟
خیر. DIBH می‌تواند در بیماران مناسب دوز پرتویی قلب را کاهش دهد، اما هیچ روشی حذف کامل تمام خطرات قلبی را تضمین نمی‌کند.
جمع‌بندی
پرتودرمانی با حبس نفس در دم عمیق یا DIBH یکی از روش‌های مدیریت موقعیت اندام‌ها در پرتودرمانی است.
این تکنیک به‌ویژه در برخی بیماران مبتلا به سرطان پستان سمت چپ می‌تواند با افزایش فاصله قلب از میدان تابش، به کاهش دوز دریافتی قلب کمک کند.
اما انتخاب آن باید بر اساس تصاویر برنامه‌ریزی، وضعیت آناتومیک و توانایی بیمار در حبس نفس قابل تکرار انجام شود.
DIBH برای تمام بیماران ضروری نیست و ناتوانی در انجام آن به معنی غیرممکن‌بودن پرتودرمانی نیست.
هدف اصلی، انتخاب برنامه‌ای است که ناحیه درمان را به‌طور مناسب پوشش دهد و در عین حال دوز اندام‌های سالم تا حد امکان محدود شود.
منابع علمی معتبر
۱. ESTRO-ACROP Working Group. (۲۰۲۳).
ESTRO-ACROP guideline: Recommendations on implementation of breath-hold techniques in radiotherapy.
Radiotherapy and Oncology.
DOI: 10.1016/j.radonc.2023.109734
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37301263/
۲. Guy's and St Thomas' NHS Foundation Trust. (بازبینی آوریل ۲۰۲۶).
Deep inspiration breath hold for radiotherapy to breast or chest wall.
۳. Cancer Research UK.
Having radiotherapy for breast cancer.
۴. Radiotherapy UK. (بازبینی ۲۰۲۴).
Deep Inspiration Breath Hold Technique (DIBH).
https://radiotherapy.org.uk/patients-families/before-treatment/deep-inspiration-breath-hold/
۵. NHS England. (۲۰۲۱).
Heart-sparing radiotherapy.
https://www.england.nhs.uk/wp-content/uploads/2021/06/1787-Policy_Updated-policy.pdf
دیدگاهها
۰ دیدگاهدیدگاه شما پس از بررسی نمایش داده می‌شود.
هنوز دیدگاهی منتشر نشده است.