تغییر عادات دفع یکی از مشکلاتی است که بعضی بیماران در طول پرتودرمانی سرطان رکتوم یا پس از پایان درمان تجربه می‌کنند. این تغییرات ممکن است به شکل افزایش دفعات دفع، اسهال، فوریت دفع، احساس تخلیه ناقص یا نیاز مکرر به استفاده از سرویس بهداشتی ظاهر شوند.
افزایش دفعات دفع پس از پرتودرمانی رکتوم همیشه نشانه بازگشت سرطان نیست؛ اما اگر علائم شدید، پایدار یا رو به افزایش باشند، بررسی پزشکی ضروری است.
درمان‌های سرطان رکتوم می‌توانند بر ساختار و عملکرد روده، عضلات کف لگن و مسیرهای عصبی مرتبط با دفع تأثیر بگذارند.
همچنین عواملی مانند جراحی، شیمی‌درمانی، عفونت‌های گوارشی، سوءجذب اسیدهای صفراوی و عدم تحمل برخی مواد غذایی ممکن است در ایجاد علائم نقش داشته باشند.
بر اساس راهنمای انجمن گوارش بریتانیا در سال ۲۰۲۵، علائم گوارشی پس از درمان سرطان باید به‌صورت ساختارمند بررسی شوند؛ زیرا چندین علت قابل درمان ممکن است به‌طور هم‌زمان وجود داشته باشند.
چرا تعداد دفعات دفع پس از پرتودرمانی رکتوم تغییر می‌کند؟
رکتوم بخشی از دستگاه گوارش است که در ذخیره موقت مدفوع و هماهنگی فرآیند دفع نقش دارد.
پرتودرمانی لگن ممکن است موجب تغییرات التهابی در مخاط روده و در بعضی شرایط تغییرات دیررس بافتی شود.
این تغییرات می‌توانند بر حساسیت روده، توان ذخیره‌سازی و الگوی حرکت آن اثر بگذارند.
علاوه بر این، اگر بیمار برای سرطان رکتوم جراحی شده باشد، کاهش ظرفیت ذخیره رکتوم نیز ممکن است موجب تغییر دفعات دفع شود.
بنابراین افزایش دفعات دفع پس از درمان می‌تواند چندعاملی باشد.
عوارض گوارشی حاد و دیررس پرتودرمانی چه تفاوتی دارند؟
عوارض حاد پرتودرمانی
عوارض حاد معمولاً در طول درمان یا مدت کوتاهی پس از آن ظاهر می‌شوند.
این عوارض ممکن است شامل اسهال، دل‌پیچه، نفخ، فوریت دفع و احساس نیاز مکرر به اجابت مزاج باشند.
بسیاری از علائم حاد پس از پایان درمان به‌تدریج کاهش پیدا می‌کنند.
عوارض دیررس پرتودرمانی
عوارض دیررس ممکن است ماه‌ها یا سال‌ها پس از درمان ظاهر شوند.
در این شرایط، تغییرات عروقی، فیبروز و اختلال عملکرد روده ممکن است نقش داشته باشند.
برخی بیماران ممکن است با اسهال مزمن، فوریت دفع یا مشکلات کنترل مدفوع مواجه شوند.
با این حال، هر علامت دیررس گوارشی نباید مستقیماً به پرتودرمانی نسبت داده شود.
افزایش دفعات دفع بعد از پرتودرمانی رکتوم طبیعی است؟
این علامت از عوارض شناخته‌شده پرتودرمانی لگن محسوب می‌شود، اما طبیعی‌بودن به معنی بی‌نیازی از بررسی نیست.
اگر بیمار چند بار بیشتر از معمول دفع داشته باشد، اما وضعیت عمومی مناسب باشد و علائم بهبود پیدا کنند، ممکن است مراقبت حمایتی کافی باشد.
در مقابل، اسهال شدید، کم‌آبی، درد قابل توجه یا علائم پایدار نیازمند بررسی هستند.
همچنین اگر الگوی دفع پس از یک دوره ثبات تغییر کند، باید علت آن ارزیابی شود.
تفاوت افزایش دفعات دفع و اسهال چیست؟
این دو مفهوم یکسان نیستند.
افزایش دفعات دفع به معنی بیشترشدن تعداد دفعات اجابت مزاج است.
اما اسهال معمولاً به دفع مدفوع شل یا آبکی، به‌ویژه با افزایش دفعات، اشاره دارد.
ممکن است بیمار چندین بار در روز مقدار کمی مدفوع نسبتاً شکل‌دار دفع کند.
در چنین شرایطی، مشکل اصلی ممکن است کاهش ظرفیت ذخیره رکتوم یا اختلال تخلیه باشد، نه اسهال واقعی.
این تمایز در انتخاب درمان اهمیت دارد.
احساس دفع ناقص بعد از پرتودرمانی چیست؟
بعضی بیماران احساس می‌کنند پس از اجابت مزاج، روده هنوز کاملاً تخلیه نشده است.
این علامت ممکن است با عنوان احساس تخلیه ناقص یا در برخی شرایط تنسموس (Tenesmus) توصیف شود.
بیمار ممکن است مدت کوتاهی پس از دفع دوباره احساس نیاز به دستشویی داشته باشد.
التهاب رکتوم، تغییر حساسیت بافتی و اختلال عملکرد کف لگن از علل احتمالی هستند.
با این حال، اگر این علامت جدید یا پیشرونده باشد، بررسی احتمال تنگی، بیماری باقیمانده یا سایر مشکلات ضروری است.
سندرم LARS چیست؟
سندرم برداشت قدامی پایین یا Low Anterior Resection Syndrome مجموعه‌ای از اختلالات عملکرد روده است که ممکن است پس از جراحی حفظ اسفنکتر در سرطان رکتوم ایجاد شود.
این سندرم مستقیماً معادل عوارض پرتودرمانی نیست، اما پرتودرمانی می‌تواند بر شدت مشکلات عملکردی در بعضی بیماران تأثیر بگذارد.
علائم احتمالی LARS عبارت‌اند از:
افزایش دفعات دفع
فوریت دفع
دفع مکرر در فاصله کوتاه
نشت مدفوع
احساس تخلیه ناقص
تغییر غیرقابل پیش‌بینی عادات دفع
طبق مرور Hernandez و همکاران در سال ۲۰۲۳، این سندرم می‌تواند تأثیر قابل توجهی بر کیفیت زندگی داشته باشد.
دفع خوشه‌ای یا Clustering چیست؟
دفع خوشه‌ای به وضعیتی گفته می‌شود که بیمار در فاصله زمانی کوتاه، چندین بار اجابت مزاج دارد.
این علامت در برخی بیماران مبتلا به LARS مشاهده می‌شود.
برای مثال، فرد ممکن است پس از یک وعده غذایی چندین بار نیاز به دستشویی پیدا کند.
این وضعیت می‌تواند برنامه روزانه و فعالیت اجتماعی بیمار را تحت تأثیر قرار دهد.
چگونه علت تغییر دفعات دفع تشخیص داده می‌شود؟
پزشک ابتدا نوع علامت و زمان شروع آن را بررسی می‌کند.
اطلاعاتی مانند زمان پرتودرمانی، سابقه جراحی، مصرف شیمی‌درمانی و وضعیت دفع پیش از درمان اهمیت دارند.
بررسی تعداد و شکل مدفوع
ثبت دفعات دفع در طول روز می‌تواند به شناخت الگوی مشکل کمک کند.
همچنین شکل مدفوع، وجود فوریت، درد، خونریزی یا نشت باید بررسی شود.
مقیاس بریستول (Bristol Stool Form Scale) یکی از ابزارهای رایج برای توصیف شکل مدفوع است.
بررسی سابقه دارویی
برخی داروها ممکن است باعث اسهال یا یبوست شوند.
آنتی‌بیوتیک‌ها، ملین‌ها، مکمل‌ها و بعضی داروهای ضدسرطان از مواردی هستند که باید بررسی شوند.
آزمایش‌های خون و مدفوع
بسته به شرایط، پزشک ممکن است آزمایش شمارش سلول‌های خون، الکترولیت‌ها، عملکرد کلیه یا بررسی عفونت‌های گوارشی را درخواست کند.
نوع آزمایش باید بر اساس علائم و احتمال تشخیصی انتخاب شود.
نقش سوءجذب اسیدهای صفراوی در اسهال پس از پرتودرمانی
سوءجذب اسیدهای صفراوی یا Bile Acid Diarrhoea یکی از علت‌های قابل بررسی اسهال مزمن پس از بعضی درمان‌های لگنی است.
در این وضعیت، مقدار نامناسبی از اسیدهای صفراوی به روده بزرگ می‌رسد و می‌تواند باعث اسهال و فوریت دفع شود.
بر اساس راهنمای انجمن گوارش بریتانیا، این اختلال یکی از علل قابل درمان علائم مزمن گوارشی پس از درمان سرطان است.
تشخیص آن ممکن است با آزمایش‌های اختصاصی یا ارزیابی بالینی متناسب انجام شود.
اگر این اختلال تأیید شود، درمان اختصاصی می‌تواند به کنترل علائم کمک کند.
آیا عدم تحمل لاکتوز می‌تواند باعث افزایش دفعات دفع شود؟
بله.
در بعضی بیماران، تغییرات ناشی از درمان ممکن است با عدم تحمل موقت یا پایدار برخی مواد غذایی همراه باشد.
مصرف لبنیات حاوی لاکتوز ممکن است در افراد دارای عدم تحمل باعث نفخ، دل‌پیچه و اسهال شود.
با این حال، حذف تمام لبنیات بدون ارزیابی مناسب می‌تواند دریافت کلسیم و سایر مواد مغذی را کاهش دهد.
بهتر است تغییر رژیم غذایی با مشاوره تغذیه انجام شود.
رشد بیش‌ازحد باکتری‌های روده باریک چیست؟
رشد بیش‌ازحد باکتری‌های روده باریک یا SIBO یکی از علل احتمالی نفخ، اسهال و اختلالات گوارشی است.
این وضعیت ممکن است در بعضی بیماران پس از جراحی یا درمان‌های گوارشی مشاهده شود.
علائم SIBO اختصاصی نیستند و با سایر بیماری‌ها همپوشانی دارند.
بنابراین تشخیص و درمان آن باید بر اساس ارزیابی پزشکی انجام شود.
آیا تغییر تعداد دفعات دفع نشانه عود سرطان رکتوم است؟
نه لزوماً.
بسیاری از تغییرات دفع پس از درمان، ناشی از عوارض عملکردی یا التهابی هستند.
اما اگر بیمار دچار تغییر جدید و پیشرونده، خونریزی، کاهش وزن غیرقابل توضیح، درد مداوم یا علائم انسداد شود، بررسی بیشتر ضروری است.
در بیماران درمان‌شده با هدف قطعی، عود سرطان باید در ارزیابی علائم نگران‌کننده در نظر گرفته شود.
با این حال، تشخیص عود فقط بر اساس تغییر دفعات دفع امکان‌پذیر نیست.
آیا کولونوسکوپی برای بررسی تغییر دفع لازم است؟
در بعضی بیماران ممکن است لازم باشد.
ضرورت آندوسکوپی به نوع علائم، زمان درمان، سابقه سرطان و نتایج بررسی‌های قبلی بستگی دارد.
اگر خونریزی یا علائم هشدار وجود داشته باشد، بررسی آندوسکوپیک ممکن است اهمیت بیشتری پیدا کند.
در بافت‌هایی که قبلاً پرتودرمانی شده‌اند، تصمیم درباره نمونه‌برداری یا مداخلات باید با احتیاط انجام شود.
درمان افزایش دفعات دفع پس از پرتودرمانی چیست؟
درمان باید بر اساس علت مشخص شود.
اگر بیمار دچار التهاب حاد و اسهال باشد، ممکن است مراقبت حمایتی، تنظیم تغذیه و داروهای ضداسهال در شرایط مناسب توصیه شوند.
در بیمارانی که دچار LARS هستند، راهبردهای دیگری مانند توان‌بخشی کف لگن و تنظیم الگوی دفع می‌توانند مطرح شوند.
در موارد سوءجذب اسیدهای صفراوی، درمان اختصاصی این اختلال اهمیت دارد.
بنابراین استفاده از یک دارو برای تمام بیماران مناسب نیست.
آیا لوپرامید برای اسهال بعد از پرتودرمانی مناسب است؟
لوپرامید یکی از داروهایی است که ممکن است برای کنترل اسهال در شرایط مناسب تجویز شود.
اما مصرف خودسرانه آن در بیماری همراه با تب، خونریزی، درد شدید شکم یا احتمال انسداد مناسب نیست.
اگر اسهال ناشی از عفونت یا علت دیگری باشد، درمان متفاوتی ممکن است لازم شود.
در بیماران تحت درمان سرطان، بهتر است مصرف دارو با نظر تیم درمان انجام شود.
نقش تغذیه در کنترل مشکلات دفع
تغذیه می‌تواند بر شدت علائم گوارشی اثر بگذارد.
اما یک رژیم غذایی ثابت برای تمام بیماران مناسب نیست.
گاهی تغییر اندازه وعده‌ها، بررسی غذاهای محرک و تنظیم نوع فیبر می‌تواند کمک‌کننده باشد.
در برخی بیماران، فیبر محلول ممکن است به بهبود قوام مدفوع کمک کند.
در مقابل، محدودیت شدید غذایی ممکن است باعث سوءتغذیه شود.
به همین دلیل، همکاری با متخصص تغذیه آشنا با درمان سرطان اهمیت دارد.
آیا تمرین‌های کف لگن به بهبود دفع کمک می‌کنند؟
در بعضی بیماران، بله.
توان‌بخشی کف لگن ممکن است به بهبود هماهنگی عضلات و کنترل دفع کمک کند.
در بیماران مبتلا به LARS، روش‌هایی مانند تمرین عضلات کف لگن، بیوفیدبک و شست‌وشوی ترانس‌آنال ممکن است در شرایط مناسب بررسی شوند.
طبق راهنمای انجمن گوارش بریتانیا در سال ۲۰۲۵، بیماران دارای علائم پایدار که به اقدامات اولیه پاسخ نمی‌دهند ممکن است به خدمات تخصصی نیاز داشته باشند.
چه زمانی باید برای تغییر دفعات دفع به پزشک مراجعه کرد؟
اگر علائم جدید، شدید یا پایدار باشند، ارزیابی پزشکی ضروری است.
موارد هشداردهنده شامل موارد زیر هستند:
اسهال شدید و مکرر
علائم کم‌آبی بدن
خون در مدفوع
درد شدید شکم
تب
استفراغ مداوم
ناتوانی در دفع گاز یا مدفوع همراه با درد و اتساع شکم
کاهش وزن غیرقابل توضیح
در صورت بروز درد شدید، ضعف قابل توجه یا علائم انسداد، ارزیابی فوری لازم است.
سؤالات متداول درباره تغییر دفع پس از پرتودرمانی رکتوم
آیا افزایش دفعات دفع بعد از پرتودرمانی طبیعی است؟
این علامت ممکن است رخ دهد، اما اگر شدید یا پایدار باشد باید بررسی شود.
آیا مشکلات دفع بعد از پرتودرمانی دائمی هستند؟
بسیاری از علائم حاد بهبود می‌یابند، اما برخی بیماران ممکن است مشکلات دیررس داشته باشند.
آیا هر اسهال پس از پرتودرمانی ناشی از آسیب روده است؟
خیر. عفونت، سوءجذب، داروها و مشکلات دیگر نیز می‌توانند علت باشند.
آیا افزایش دفعات دفع نشانه عود سرطان رکتوم است؟
به‌تنهایی خیر؛ اما علائم جدید یا پیشرونده باید ارزیابی شوند.
آیا سندرم LARS همان التهاب روده ناشی از پرتودرمانی است؟
خیر. LARS عمدتاً با تغییر عملکرد روده پس از جراحی رکتوم ارتباط دارد، هرچند پرتودرمانی می‌تواند بر شدت آن اثر بگذارد.
آیا رژیم غذایی می‌تواند تعداد دفعات دفع را کاهش دهد؟
در بعضی بیماران بله، اما نوع تغییرات باید بر اساس علت و علائم انتخاب شود.
جمع‌بندی
تغییر تعداد دفعات دفع پس از پرتودرمانی سرطان رکتوم ممکن است ناشی از التهاب روده، تغییرات عملکردی، عوارض جراحی یا سایر مشکلات قابل درمان باشد.
افزایش دفعات دفع، فوریت، اسهال و احساس تخلیه ناقص از علائم احتمالی هستند.
تشخیص صحیح به بررسی الگوی دفع، سابقه درمان، وضعیت تغذیه، داروها و در صورت نیاز آزمایش‌ها و بررسی‌های تکمیلی وابسته است.
بسیاری از مشکلات گوارشی پس از درمان سرطان قابل مدیریت هستند، اما انتخاب درمان باید بر اساس علت واقعی انجام شود.
در صورت وجود علائم پایدار، شدید یا نگران‌کننده، ارزیابی تخصصی اهمیت زیادی دارد.
منابع علمی معتبر
۱. British Society of Gastroenterology. (2025).
British Society of Gastroenterology practice guidance on the management of acute and chronic gastrointestinal symptoms and complications as a result of treatment for cancer.
Gut.
https://gut.bmj.com/content/74/7/1040
۲. Hernandez MC, Wong P, Melstrom K. (2023).
Low anterior resection syndrome.
Journal of Surgical Oncology, 127(8), 1271–1276.
DOI: 10.1002/jso.27261
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37222699/
۳. Cancer Research UK.
Abdominal or pelvic radiotherapy side effects.
نویسنده سازمانی: Cancer Research UK. راهنمای آموزشی عوارض پرتودرمانی؛ نسخه آنلاین بررسی‌شده در سال ۲۰۲۶.
۴. Boutros M, Bordeianou L, Messick CA. (2026).
Low Anterior Resection Syndrome.
ASCRS Textbook of Colon and Rectal Surgery؛ به‌روزرسانی سپتامبر ۲۰۲۶.
دیدگاهها
۰ دیدگاهدیدگاه شما پس از بررسی نمایش داده می‌شود.
هنوز دیدگاهی منتشر نشده است.