در پرتودرمانی خارجی، یکی از مهم‌ترین اهداف تیم درمان این است که ناحیه هدف در هر جلسه تا حد امکان در موقعیت پیش‌بینی‌شده قرار داشته باشد. با این حال، وضعیت بدن بیمار و اندام‌های داخلی ممکن است از یک روز تا روز دیگر تغییر کند.
برای مثال، پرشدگی مثانه، وجود گاز در روده یا تغییر موقعیت بدن روی تخت می‌توانند بر رابطه میان اندام‌ها و میدان تابش اثر بگذارند.
CBCT یا سی‌تی‌اسکن مخروطی یکی از روش‌های مهم تصویربرداری هدایت‌شده در پرتودرمانی است که برای بررسی موقعیت بیمار و ساختارهای داخلی پیش از تابش استفاده می‌شود.
این فناوری به تیم درمان کمک می‌کند تصاویر همان روز بیمار را با تصاویر برنامه‌ریزی مقایسه کند و در صورت نیاز، موقعیت را اصلاح کند.
با این حال، CBCT به‌تنهایی جایگزین تمام روش‌های کنترل کیفیت یا بررسی حرکت حین تابش نیست.
در این مقاله، نحوه عملکرد CBCT، تفاوت آن با سی‌تی‌اسکن معمولی، کاربردهای آن در سرطان‌های مختلف و نکات ایمنی تصویربرداری روزانه را بررسی می‌کنیم.
CBCT چیست؟
CBCT مخفف Cone-Beam Computed Tomography است.
در این روش، مجموعه‌ای از تصاویر اشعه ایکس از زاویه‌های مختلف تهیه می‌شود و با استفاده از پردازش رایانه‌ای، تصویر حجمی از ناحیه مورد نظر به دست می‌آید.
در بسیاری از دستگاه‌های پرتودرمانی، سامانه CBCT روی دستگاه درمان نصب شده است.
این قابلیت امکان تصویربرداری از بیمار در همان وضعیتی را فراهم می‌کند که قرار است پرتودرمانی انجام شود.
آیا CBCT نوعی پرتودرمانی است؟
خیر.
CBCT یک روش تصویربرداری است.
در تصویربرداری CBCT از اشعه ایکس برای ایجاد تصویر استفاده می‌شود، اما هدف آن رساندن دوز درمانی به تومور نیست.
در مقابل، پرتودرمانی با پرتوهای درمانی طبق برنامه مشخص انجام می‌شود.
این دو فرایند ممکن است در یک اتاق و با یک سامانه انجام شوند، اما کاربرد متفاوتی دارند.
چرا تصویربرداری قبل از پرتودرمانی اهمیت دارد؟
در مرحله سی‌تی سیمولیشن، تصاویر برنامه‌ریزی تهیه و موقعیت مورد نظر ثبت می‌شود.
اما ممکن است در روز درمان، وضعیت بیمار دقیقاً مانند روز شبیه‌سازی نباشد.
برای مثال، ممکن است بدن بیمار اندکی جابه‌جا شده باشد یا میزان پرشدگی اندام‌های داخلی تغییر کرده باشد.
تصویربرداری قبل از تابش به تیم درمان کمک می‌کند این اختلاف‌ها را بررسی کند.
در صورت نیاز، ممکن است تخت بیمار جابه‌جا شود یا اقدامات دیگری برای هماهنگی موقعیت انجام گیرد.
CBCT چگونه در اتاق پرتودرمانی انجام می‌شود؟
بیمار ابتدا روی تخت دستگاه قرار می‌گیرد.
کارشناسان پرتودرمانی با استفاده از علامت‌های موقعیت‌دهی و تجهیزات ثابت‌کننده، وضعیت اولیه را تنظیم می‌کنند.
سپس سامانه تصویربرداری از ناحیه مورد نظر تصویر تهیه می‌کند.
تصاویر به‌دست‌آمده با تصاویر مرجع برنامه‌ریزی مقایسه می‌شوند.
اگر اختلافی وجود داشته باشد، تیم درمان طبق پروتکل مرکز تصمیم می‌گیرد که آیا اصلاح موقعیت لازم است یا خیر.
پس از تأیید شرایط، پرتودرمانی طبق برنامه انجام می‌شود.
تصاویر CBCT چگونه با سی‌تی برنامه‌ریزی مقایسه می‌شوند؟
در فرایندی به نام Image Registration، تصاویر روز درمان با تصاویر مرجع هم‌راستا می‌شوند.
این مقایسه ممکن است بر اساس استخوان‌ها، اندام‌های داخلی، نشانگرهای کاشته‌شده یا ترکیبی از ساختارها انجام شود.
انتخاب ساختار مناسب برای تطبیق به محل درمان بستگی دارد.
برای مثال، در بعضی برنامه‌های سرطان پروستات، موقعیت استخوان‌های لگن به‌تنهایی ممکن است نماینده موقعیت واقعی پروستات نباشد.
در چنین شرایطی، بررسی بافت نرم یا نشانگرهای مشخص می‌تواند اهمیت داشته باشد.
آیا CBCT می‌تواند موقعیت تومور را نشان دهد؟
در بعضی بیماران، بله.
اما توانایی مشاهده مستقیم تومور به اندازه، محل، ویژگی‌های بافتی و کیفیت تصویر وابسته است.
برخی تومورها ممکن است در CBCT واضح باشند، درحالی‌که بعضی ضایعات به‌خوبی از بافت‌های اطراف تفکیک نشوند.
در چنین شرایطی، تیم درمان ممکن است از ساختارهای جایگزین برای تطبیق یا روش‌های تصویربرداری تکمیلی استفاده کند.
بنابراین وجود CBCT به معنی قابل مشاهده بودن مستقیم تمام تومورها نیست.
تفاوت CBCT با CT سیمولیشن چیست؟
ویژگی | CT سیمولیشن | CBCT اتاق پرتودرمانی |
هدف اصلی | تهیه اطلاعات برنامه‌ریزی | بررسی موقعیت روز درمان |
زمان انجام | معمولاً قبل از شروع دوره | پیش از تابش یا در زمان‌های تعیین‌شده |
محل انجام | دستگاه تصویربرداری برنامه‌ریزی | معمولاً روی سامانه پرتودرمانی |
کاربرد در تعیین حجم هدف | یکی از پایه‌های اصلی | عمدتاً بررسی تطابق و تغییرات |
کیفیت و ویژگی تصویر | متناسب با پروتکل برنامه‌ریزی | متناسب با سامانه و پروتکل CBCT |
این جدول کاربردهای رایج را نشان می‌دهد؛ در بعضی مراکز فناوری‌های پیشرفته‌تری برای تصویربرداری و تطبیق برنامه نیز وجود دارند.
CBCT چه تفاوتی با IGRT دارد؟
IGRT مخفف Image-Guided Radiation Therapy یا پرتودرمانی هدایت‌شده با تصویر است.
IGRT یک مفهوم کلی است که استفاده از روش‌های تصویربرداری برای افزایش دقت پرتودرمانی را توصیف می‌کند.
CBCT یکی از ابزارهای IGRT است.
روش‌های دیگری مانند تصویربرداری دوبعدی اشعه ایکس، تصویربرداری با نشانگرهای فیدوشیال و بعضی سامانه‌های MRI هدایت‌شده نیز ممکن است در IGRT استفاده شوند.
بنابراین CBCT و IGRT مترادف کامل نیستند.
آیا CBCT قبل از هر جلسه پرتودرمانی انجام می‌شود؟
برای همه بیماران و همه درمان‌ها خیر.
دفعات تصویربرداری به محل سرطان، روش پرتودرمانی، نیاز به دقت هندسی و پروتکل مرکز بستگی دارد.
در بعضی برنامه‌های دقیق مانند SBRT یا درمان‌های منتخب با حاشیه‌های محدود، تصویربرداری روزانه اهمیت زیادی دارد.
در برخی برنامه‌های دیگر، ممکن است روش یا دفعات متفاوتی انتخاب شود.
راهنمای ACR-ARS در سال ۲۰۲۵ بر استفاده از تصویربرداری مناسب برای افزایش دقت و قابلیت اعتماد درمان تأکید می‌کند.
با این حال، انتخاب پروتکل باید متناسب با بیمار و روش درمان باشد.
نقش CBCT در پرتودرمانی پروستات چیست؟
پروستات ممکن است تحت تأثیر میزان پرشدگی مثانه و رکتوم تغییر موقعیت دهد.
به همین دلیل، ثابت‌بودن وضعیت استخوان‌های لگن لزوماً به معنی ثابت‌بودن موقعیت پروستات نیست.
CBCT می‌تواند به بررسی موقعیت ساختارهای داخلی کمک کند.
در برخی بیماران، نشانگرهای فیدوشیال نیز برای ارزیابی موقعیت مورد استفاده قرار می‌گیرند.
انتخاب روش به امکانات مرکز و برنامه درمان بستگی دارد.
نقش CBCT در پرتودرمانی رکتوم چیست؟
در پرتودرمانی سرطان رکتوم، تغییرات موقعیت روده، مثانه و سایر ساختارهای لگنی ممکن است اهمیت داشته باشند.
CBCT می‌تواند اطلاعاتی درباره وضعیت روزانه این ساختارها فراهم کند.
اگر اختلاف قابل توجهی با شرایط برنامه‌ریزی وجود داشته باشد، ممکن است تیم درمان از بیمار بخواهد برای تنظیم وضعیت مثانه یا روده اقدام کند.
اما دستورالعمل آماده‌سازی برای همه بیماران رکتوم یکسان نیست.
نقش CBCT در پرتودرمانی ریه چیست؟
در پرتودرمانی ریه، علاوه بر تنظیم موقعیت بیمار، حرکت تنفسی تومور نیز اهمیت دارد.
CBCT ممکن است برای بررسی موقعیت ناحیه هدف پیش از درمان استفاده شود.
اما در درمان‌هایی که حرکت تنفسی قابل توجه است، روش‌های دیگری مانند 4D-CT یا تصویربرداری و پایش حرکت در طول درمان نیز ممکن است لازم باشند.
بنابراین CBCT معمولی به‌تنهایی تمام تغییرات موقعیت تومور در زمان تنفس را مشخص نمی‌کند.
آیا CBCT برای SBRT ضروری است؟
در بسیاری از برنامه‌های SBRT، تصویربرداری هدایت‌شده بخش مهمی از اجرای درمان است.
با این حال، روش تصویربرداری ممکن است CBCT یا فناوری مناسب دیگری باشد.
انتخاب روش باید بر اساس ویژگی‌های تومور، سیستم درمانی و پروتکل ایمنی انجام شود.
در راهنماهای تخصصی، کنترل دقیق موقعیت در درمان‌های استریوتاکتیک اهمیت ویژه‌ای دارد.
آیا CBCT باعث کاهش عوارض پرتودرمانی می‌شود؟
هدف استفاده از CBCT کاهش عدم قطعیت موقعیت و کمک به اجرای دقیق‌تر درمان است.
این موضوع می‌تواند در بعضی برنامه‌ها به طراحی یا استفاده مطمئن‌تر از حاشیه‌های درمان کمک کند.
اما نمی‌توان گفت انجام CBCT در تمام بیماران به‌طور قطعی موجب کاهش عوارض بالینی می‌شود.
نتیجه به نوع سرطان، دوز، تکنیک درمان و کیفیت اجرای برنامه وابسته است.
همچنین خود تصویربرداری CBCT با دریافت مقداری پرتو همراه است و باید ضرورت و کیفیت آن به‌درستی مدیریت شود.
آیا CBCT اشعه اضافی دارد؟
بله.
CBCT برای ایجاد تصویر از پرتو ایکس استفاده می‌کند و می‌تواند به دریافت دوز تصویربرداری منجر شود.
این دوز معمولاً از دوز درمانی اصلی متمایز است، اما نباید آن را صفر فرض کرد.
مرور و اجماع تخصصی ESTRO در سال ۲۰۲۵ بر ضرورت بهینه‌سازی دوز تصویربرداری و کیفیت تصاویر CBCT تأکید کرده است.
هدف این است که اطلاعات تصویری لازم با دوز متناسب و قابل توجیه به دست آیند.
آیا هرچه CBCT بیشتر باشد، درمان بهتر است؟
نه لزوماً.
افزایش دفعات تصویربرداری باید با توجه به نیاز بالینی و فایده آن انجام شود.
تصویر بیشتر همیشه به معنی نتیجه درمانی بهتر نیست.
پروتکل بهینه باید میان اطلاعات مورد نیاز، دوز تصویربرداری و ویژگی‌های بیمار تعادل برقرار کند.
آیا بیمار در هنگام CBCT درد احساس می‌کند؟
خود تصویربرداری معمولاً دردناک نیست.
بیمار ممکن است صدای حرکت دستگاه را بشنود یا حرکت اجزای آن را مشاهده کند.
اما تابش اشعه ایکس به‌طور معمول احساس نمی‌شود.
اگر وضعیت قرارگیری بیمار ناراحت‌کننده باشد، بهتر است موضوع را پیش از شروع تصویربرداری به تیم درمان اطلاع دهد.
اگر تصویر CBCT با تصویر برنامه‌ریزی متفاوت باشد چه می‌شود؟
تیم درمان ابتدا ماهیت و میزان اختلاف را بررسی می‌کند.
ممکن است اختلاف ناشی از نحوه قرارگیری بیمار باشد که با جابه‌جایی تخت اصلاح می‌شود.
در بعضی شرایط، تغییرات اندام‌های داخلی ممکن است به اقدامات دیگری نیاز داشته باشند.
اگر تفاوت قابل توجه و پایدار باشد، پزشک ممکن است ارزیابی جدید یا بررسی ضرورت برنامه‌ریزی مجدد را مطرح کند.
اما هر اختلاف کوچک به معنی توقف درمان یا تهیه برنامه جدید نیست.
آیا CBCT می‌تواند جایگزین MRI یا PET/CT شود؟
خیر.
CBCT بیشتر برای بررسی موقعیت و هندسه در اتاق پرتودرمانی استفاده می‌شود.
در مقابل، MRI یا PET/CT ممکن است اطلاعات تشخیصی و مرحله‌بندی متفاوتی ارائه دهند.
برای مثال، MRI در بعضی سرطان‌ها برای تعیین مرز بافت نرم اهمیت ویژه‌ای دارد.
PET/CT نیز می‌تواند در شرایط مناسب اطلاعات متابولیک یا مولکولی ارائه دهد.
بنابراین این روش‌ها نقش‌های متفاوتی دارند و ممکن است مکمل یکدیگر باشند.
آیا با وجود CBCT باز هم ممکن است بیمار حرکت کند؟
بله.
CBCT معمولاً موقعیت بیمار را در زمان تصویربرداری نشان می‌دهد.
ممکن است پس از تصویربرداری نیز حرکت رخ دهد.
در برخی برنامه‌های حساس، تیم درمان ممکن است از روش‌های پایش اضافی یا تصویربرداری مجدد استفاده کند.
به همین دلیل، بیمار باید تا پایان جلسه مطابق دستور تیم درمان وضعیت خود را حفظ کند.
نقش CBCT در پرتودرمانی تطبیقی چیست؟
پرتودرمانی تطبیقی یا Adaptive Radiotherapy به روش‌هایی گفته می‌شود که در آن برنامه درمان بر اساس تغییرات مشاهده‌شده بیمار ممکن است ارزیابی یا اصلاح شود.
CBCT می‌تواند اطلاعاتی درباره تغییرات آناتومیک فراهم کند.
اما استفاده از CBCT به‌تنهایی به معنی انجام پرتودرمانی تطبیقی نیست.
درمان تطبیقی به فرایندها، سامانه‌های نرم‌افزاری، بررسی دوز و کنترل کیفیت اختصاصی نیاز دارد.
بیمار پیش از جلسه CBCT چه آمادگی‌هایی دارد؟
آمادگی به محل و برنامه پرتودرمانی بستگی دارد.
در بعضی بیماران، وضعیت پرشدگی مثانه و روده اهمیت دارد.
در بعضی دیگر، استفاده از ماسک یا تجهیزات ثابت‌کننده ضروری است.
در صورت وجود درد، محدودیت حرکتی یا مشکل در حفظ وضعیت، باید پیش از تصویربرداری به تیم درمان اطلاع داده شود.
بیمار نباید فرض کند که CBCT روزانه همیشه به تزریق ماده حاجب نیاز دارد؛ در بیشتر برنامه‌های رایج IGRT چنین تزریقی انجام نمی‌شود.
سؤالات متداول
۱. آیا CBCT همان پرتودرمانی است؟
خیر. CBCT روش تصویربرداری است که برای بررسی موقعیت بیمار و ناحیه هدف استفاده می‌شود. پرتودرمانی اصلی پس از تأیید شرایط، طبق برنامه انجام می‌شود.
۲. آیا CBCT قبل از هر جلسه ضروری است؟
در بعضی درمان‌ها تصویربرداری روزانه توصیه می‌شود، اما دفعات و نوع تصویربرداری برای همه بیماران یکسان نیست.
۳. آیا انجام CBCT به معنی وجود مشکل در پرتودرمانی است؟
خیر. CBCT می‌تواند بخشی از برنامه معمول کنترل موقعیت و دقت درمان باشد و انجام آن الزاماً نشانه مشکل نیست.
جمع‌بندی
CBCT یکی از ابزارهای مهم پرتودرمانی هدایت‌شده با تصویر است که به بررسی موقعیت بیمار و ساختارهای داخلی در روز درمان کمک می‌کند.
تصاویر به‌دست‌آمده با تصاویر برنامه‌ریزی مقایسه می‌شوند و در صورت نیاز، موقعیت بیمار اصلاح می‌شود.
این فناوری به‌ویژه در درمان‌هایی که تغییرات موقعیت اندام‌ها اهمیت دارد، کاربرد ارزشمندی دارد.
با این حال، CBCT جایگزین تمام روش‌های تصویربرداری، پایش حرکت یا کنترل کیفیت نیست.
استفاده مناسب از CBCT باید با توجه به نیاز بالینی، کیفیت تصویر و بهینه‌سازی دوز تصویربرداری انجام شود.
منابع علمی معتبر
۱. Garsa A, Buckey CR, Davis BJ, Freedman L, Gros SAA, et al. (۲۰۲۵).
ACR-ARS Practice Parameter for Image-Guided Radiation Therapy (IGRT).
Clinical Oncology, 48(11), 529–539.
DOI: 10.1097/COC.0000000000001220
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40539501/
۲. European Society for Radiotherapy and Oncology (ESTRO) Physics Workshop IGRT Working Group. (۲۰۲۵).
Cone beam CT dose optimisation: A review and expert consensus by the 2022 ESTRO Physics Workshop IGRT working group.
Radiotherapy and Oncology, 209, 110958.
DOI: 10.1016/j.radonc.2025.110958
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40425073/
۳. Cancer Research UK.
Image-Guided Radiotherapy (IGRT).
۴. Radiological Society of North America (RSNA) / American College of Radiology (ACR). (۲۰۲۴).
Image-Guided Radiation Therapy (IGRT).
دیدگاهها
۰ دیدگاهدیدگاه شما پس از بررسی نمایش داده می‌شود.
هنوز دیدگاهی منتشر نشده است.