پاسخ کوتاه این است که از روی شدت عوارض، ریزش مو، تهوع، خستگی یا حتی بهترشدن حال عمومی بهتنهایی نمیتوان فهمید شیمیدرمانی چقدر روی سرطان اثر کرده است. تیم درمان پاسخ را با توجه به هدف درمان و با کنار هم گذاشتن شواهد مناسب مثل معاینه، تصویربرداری، بعضی آزمایشهای منتخب و در شرایط خاص بررسی پاتولوژی ارزیابی میکند.
روش ارزیابی برای همه یکسان نیست. نوع سرطان، مرحله بیماری، هدف شیمیدرمانی و اینکه درمان قبل از جراحی، بعد از جراحی یا برای کنترل بیماری انجام میشود تعیین میکند کدام بررسی معنیدارتر است و چه زمانی باید انجام شود.
پاسخ کوتاه: از روی عوارض یا حال عمومی بهتنهایی نمیشود فهمید
یکی از رایجترین برداشتهای اشتباه این است که هرچه شیمیدرمانی عوارض بیشتری ایجاد کند، حتماً اثر بیشتری هم روی سرطان داشته است. مؤسسه ملی سرطان آمریکا (NCI) صریحاً توضیح میدهد که شدت عوارض معیار سنجش اثر شیمیدرمانی بر سرطان نیست؛ همانطور که نداشتن عوارض شدید هم به معنی بیاثر بودن درمان نیست.
حال بیمار و تغییر علائم البته برای پزشک مهم است. کمترشدن درد، بهترشدن اشتها یا کاهش یک علامت مرتبط با تومور میتواند خبر امیدوارکنندهای باشد؛ اما این تغییرات باید در کنار معاینه و دادههای مناسب دیگر تفسیر شوند. برعکس، خستگی یا تهوع شدید نیز بیشتر درباره تجربه بدن از درمان اطلاعات میدهد تا درباره میزان پاسخ خود تومور.
اول باید بدانیم هدف شیمیدرمانی چیست
برای اینکه بفهمیم «شیمیدرمانی اثر کرده یا نه»، ابتدا باید بدانیم تیم درمان از آن چه هدفی داشته است. در بعضی موقعیتها هدف درمان از بین بردن بیماری یا کاهش احتمال بازگشت آن است. در شرایط دیگر هدف میتواند کوچککردن تومور، جلوگیری از رشد بیشتر بیماری یا کاهش علائمی باشد که سرطان ایجاد کرده است.
به همین دلیل، پاسخ مطلوب همیشه به معنی ناپدیدشدن یا کوچکشدن چشمگیر همه ضایعات نیست. اگر هدف برنامه درمانی کنترل بیماری باشد، ثابت ماندن بیماری در بعضی شرایط میتواند نتیجه قابلقبولی باشد؛ یعنی بررسیها نشان دهند سرطان در بازه مورد نظر رشد یا گسترش پیدا نکرده است. معنی این نتیجه را باید با توجه به نوع سرطان و هدف همان مرحله درمان سنجید، نه با یک تعریف ثابت برای همه بیماران.
پزشک با چه شواهدی پاسخ به شیمیدرمانی را بررسی میکند؟
پزشک معمولاً بر اساس یک نشانه واحد تصمیم نمیگیرد. NCI ارزیابیهای دورهای، معاینه و بررسیهای پزشکی و تصویربرداری را از راههای اصلی پیگیری اثر شیمیدرمانی معرفی میکند. اینکه کدامیک برای یک بیمار مهمتر باشد به نوع بیماری و برنامه درمان بستگی دارد.
تصویربرداری و مقایسه با وضعیت قبل
در بسیاری از سرطانهای جامد، تصویربرداری یکی از ابزارهای مهم سنجش پاسخ است. اسکن جدید زمانی بیشترین معنا را پیدا میکند که با تصویر پایه یا بررسی قبلی مقایسه شود؛ در این مقایسه تیم درمان میتواند ببیند ضایعه کوچکتر شده، تقریباً ثابت مانده یا رشد کرده است.
American Cancer Society تأکید میکند که تصاویر قبل از شروع درمان میتوانند بهعنوان وضعیت پایه برای مقایسه با تصاویر بعدی استفاده شوند. با این حال، نوع اسکن برای همه بیماران یکی نیست و CT، MRI یا PET هر کدام فقط در موقعیتهایی که برای آن سرطان و سؤال بالینی مناسب باشند استفاده میشوند.
تصویربرداری هم محدودیت دارد. دیدهنشدن یک ضایعه در اسکن لزوماً به این معنا نیست که هیچ سلول سرطانی در بدن باقی نمانده است؛ از طرف دیگر هر تغییر تصویری هم بدون تفسیر پزشک الزاماً به معنی رشد سرطان نیست. بنابراین گزارش اسکن باید در کنار سایر اطلاعات بالینی بیمار تفسیر شود.
معاینه و تغییر علائم بیماری
بعضی سرطانها یا تودهها را میتوان در معاینه اندازه گرفت یا لمس کرد و تغییر آنها میتواند بخشی از ارزیابی پاسخ باشد. پزشک همچنین درباره علائمی که پیش از درمان وجود داشتهاند سؤال میکند؛ مثلاً اگر تومور باعث درد، سرفه یا فشار روی یک عضو شده باشد، تغییر این علائم میتواند برای تیم درمان اطلاعات مفیدی ایجاد کند.
اما بهترشدن یک علامت بهتنهایی اثبات نمیکند که سرطان به شیمیدرمانی پاسخ داده است. علائم میتوانند به دلایل مختلف تغییر کنند و داروهای حمایتی نیز ممکن است حال بیمار را بهتر کنند. به همین دلیل یافتههای بالینی کنار تصویربرداری، آزمایش یا سایر شواهد مناسب تفسیر میشوند.
آزمایش خون: چه وقت تومورمارکر کمک میکند و چه وقت فقط آزمایش ایمنی است؟
همه آزمایشهای خونی که در دوره شیمیدرمانی انجام میشوند برای سنجش اثر درمان روی سرطان نیستند. این تفاوت یکی از نکات مهمی است که میتواند جلوی برداشت اشتباه را بگیرد.
CBC یا شمارش سلولهای خون معمولاً به تیم درمان کمک میکند وضعیت گلبولهای سفید، قرمز و پلاکتها را بررسی کند. آزمایشهای عملکرد کبد و کلیه نیز میتوانند نشان دهند بدن تا چه اندازه درمان را تحمل میکند و آیا ادامه درمان، تأخیر یا تغییر دوز از نظر ایمنی نیاز به بررسی دارد. افت گلبول سفید، بهخودیخود ثابت نمیکند که شیمیدرمانی روی سرطان بهتر اثر کرده است.
در مقابل، بعضی سرطانها موادی تولید میکنند که میتوان آنها را بهعنوان تومورمارکر در خون یا سایر نمونهها اندازه گرفت. NCI توضیح میدهد که در برخی سرطانها، اندازهگیری سریالی یک مارکر مناسب میتواند به نشاندادن روند پاسخ کمک کند. اما این کاربرد عمومی نیست: همه سرطانها مارکر قابلاعتماد ندارند، همه بیماران یک مارکر را تولید نمیکنند و شرایط غیرسرطانی نیز گاهی میتوانند سطح برخی مارکرها را تغییر دهند.
بنابراین روند یک تومورمارکر معتبر در سرطان مناسب میتواند بخشی از تصویر کلی باشد، اما بهتنهایی حکم نهایی نیست. یک عدد منفرد یا صرفاً «طبیعی بودن آزمایش خون» برای نتیجهگیری درباره موفقیت شیمیدرمانی کافی نیست.
در بعضی درمانهای قبل از جراحی، پاتولوژی هم میتواند پاسخ را نشان دهد
در برخی سرطانها شیمیدرمانی قبل از جراحی انجام میشود. وقتی بعداً بافت تومور در جراحی یا در شرایط خاص نمونهبرداری برداشته میشود، پاتولوژیست میتواند با بررسی بافت ببیند چه مقدار سرطان باقی مانده است.
برای مثال، اصطلاح «پاسخ کامل پاتولوژیک» به نبود شواهد سرطان در نمونههای بافتی بررسیشده پس از درمان اشاره دارد. این روش برای همه بیماران و همه انواع شیمیدرمانی قابل استفاده نیست و نباید از آن نتیجه گرفت که هر بیمار برای فهمیدن پاسخ به بیوپسی مجدد نیاز دارد.
جدول: چه چیزهایی واقعاً به ارزیابی پاسخ کمک میکنند و چه چیزهایی گمراهکنندهاند؟
یافته یا بررسی | چه نقشی در ارزیابی پاسخ دارد؟ |
تصویربرداری مناسب با مقایسه با وضعیت پایه | در بسیاری از سرطانهای قابلتصویربرداری میتواند کوچکشدن، ثابتماندن یا رشد بیماری را نشان دهد. |
روند سریالی یک تومورمارکر معتبر | در بعضی سرطانها میتواند بخشی از ارزیابی پاسخ باشد؛ برای همه سرطانها یا همه بیماران کاربرد ندارد. |
معاینه و اندازهگیری ضایعه قابل لمس یا مشاهده | میتواند در کنار سایر شواهد به ارزیابی پاسخ کمک کند. |
پاتولوژی پس از درمان قبل از جراحی | در برخی سرطانها میتواند مقدار بیماری باقیمانده و پاسخ پاتولوژیک را نشان دهد. |
تهوع، خستگی یا ریزش مو | شدت این عوارض بهتنهایی نشان نمیدهد شیمیدرمانی چقدر روی سرطان اثر کرده است. |
افت گلبول سفید یا تغییر CBC | بیشتر برای ایمنی و تحمل درمان اهمیت دارد و بهتنهایی آزمون پاسخ تومور نیست. |
یک عدد منفرد از تومورمارکر | بدون روند، نوع سرطان و سایر شواهد برای نتیجهگیری کافی نیست. |
بهتر یا بدتر شدن حال عمومی | برای پزشک مهم است، اما بهتنهایی پاسخ یا عدم پاسخ را ثابت نمیکند. |
این جدول یک قاعده تشخیصی برای استفاده در خانه نیست؛ هدف آن روشنکردن این تفاوت است که بعضی اطلاعات مستقیماً برای سنجش بیماری طراحی شدهاند و بعضی اطلاعات بیشتر درباره عوارض و تحمل درمان صحبت میکنند.
«کوچک نشدن زیاد توده» همیشه یعنی درمان شکست خورده است؟
خیر. معنی نتیجه به هدف درمان بستگی دارد. در برخی موقعیتها تیم درمان انتظار کوچکشدن تومور را دارد، اما در بعضی سرطانهای پیشرفته یا درمانهایی با هدف کنترل، جلوگیری از رشد و گسترش بیماری نیز میتواند یک هدف مهم باشد.
American Cancer Society از اصطلاح «stable» یا «controlled» برای شرایطی استفاده میکند که بررسیها نشان میدهند سرطان در طول زمان تغییر قابلتوجهی نکرده است. این وضعیت با «پیشرفت بیماری» که در آن سرطان رشد میکند، گسترش پیدا میکند یا بدتر میشود متفاوت است.
با این حال، بیمار نمیتواند فقط از یک عبارت در گزارش اسکن نتیجه بگیرد که درمان موفق یا ناموفق بوده است. معنی «پاسخ کامل»، «پاسخ نسبی»، «بیماری پایدار» یا «پیشرفت» به نوع سرطان، روش اندازهگیری و هدف برنامه درمان بستگی دارد و باید توسط تیم درمان تفسیر شود.
چه زمانی میتوان پاسخ شیمیدرمانی را ارزیابی کرد؟
برای همه بیماران تعداد جلسه یا زمان ثابتی وجود ندارد. زمان ارزیابی به نوع سرطان، هدف درمان، رژیم انتخابشده و اینکه کدام روش برای سنجش پاسخ قابل استفاده است بستگی دارد.
در بعضی بیماران ارزیابی در طول دوره درمان انجام میشود تا مشخص شود بیماری چه تغییری کرده است. در برخی شرایط منطقیتر است بررسی اصلی پس از تکمیل بخشی از برنامه یا کل دوره انجام شود. Cancer Research UK توضیح میدهد که حتی ممکن است پزشک در میانه درمان اسکن پیشنهاد نکند، چون در آن مرحله اطلاعات مفیدی به دست نمیآید.
یک مثال مهم شیمیدرمانی کمکی بعد از جراحی است. در این وضعیت هدف میتواند از بین بردن سلولهای میکروسکوپی باقیمانده و کاهش خطر بازگشت باشد؛ سلولهایی که اصولاً ممکن است روی اسکن قابل مشاهده نباشند. بنابراین نبود یک «توده قابل اندازهگیری» به این معنی نیست که درمان بیهدف است و نمیتوان برای همه انواع شیمیدرمانی یک روش واحد سنجش پاسخ تعیین کرد.
چرا عوارض شدید شیمیدرمانی نشانه اثر بیشتر نیست؟
عوارض شیمیدرمانی زمانی ایجاد میشوند که دارو علاوه بر سلولهای سرطانی، روی بعضی سلولهای سالم نیز اثر بگذارد. شدت تهوع، خستگی، ریزش مو یا سایر عوارض بین افراد و بین رژیمهای درمانی متفاوت است.
به همین دلیل NCI تأکید میکند که شدت عوارض راه اندازهگیری میزان مبارزه شیمیدرمانی با سرطان نیست. بیماری که عوارض کمی دارد نباید از این موضوع نتیجه بگیرد درمانش بیاثر است؛ همانطور که عوارض شدید نیز تضمین نمیکنند پاسخ تومور بهتر بوده است.
در ویزیت بعدی چه سؤالهایی درباره پاسخ درمان بپرسیم؟
برای اینکه گزارشها و اصطلاحات پزشکی قابلفهمتر شوند، این پنج سؤال میتوانند مفید باشند:
1. هدف این مرحله شیمیدرمانی برای من چیست؟ کوچککردن بیماری، کنترل آن، کاهش خطر بازگشت یا هدف دیگری؟
2. شما پاسخ درمان را با کدام بررسیها میسنجید و چرا این روشها برای سرطان من مناسباند؟
3. نتیجه جدید با کدام اسکن، آزمایش یا وضعیت پایه مقایسه میشود؟
4. ارزیابی بعدی چه زمانی برنامهریزی شده و چرا آن زمان برای این برنامه درمانی مناسب است؟
5. در وضعیت من چه نتیجهای پاسخ مطلوب یا کنترل قابلقبول محسوب میشود؟
دانستن پاسخ این سؤالها کمک میکند بیمار بهجای تفسیر عوارض یا یک عدد آزمایش، بداند تیم درمان بر چه شواهدی تصمیم میگیرد.
جمعبندی
برای فهمیدن اینکه شیمیدرمانی اثر کرده است، یک نشانه ساده و فوری وجود ندارد. پاسخ درمان از ترکیب هدف شیمیدرمانی با شواهد مناسب سنجیده میشود: در یک بیمار ممکن است مهمترین داده مقایسه اسکنها باشد، در دیگری روند یک تومورمارکر معتبر یا معاینه اهمیت بیشتری داشته باشد و در برخی درمانهای قبل از جراحی پاتولوژی اطلاعات مهمی بدهد.
در مقابل، شدت عوارض، افت گلبول سفید، یک عدد منفرد آزمایش یا حتی بهترشدن حال عمومی بهتنهایی نمیتوانند پاسخ سرطان را ثابت کنند. اگر ارزیابیهای پزشکی نشان دهند پاسخ کافی به دست نیامده، معنی این وضعیت و تفاوت آن با مقاومت درمانی موضوع مقالهای جداگانه با عنوان «چه زمانی شیمیدرمانی مؤثر نیست؟» است که بهطور مستقل بررسی میکنیم
دیدگاهها
۰ دیدگاهدیدگاه شما پس از بررسی نمایش داده میشود.
هنوز دیدگاهی منتشر نشده است.