پس از تشخیص سرطان رکتوم (راست‌روده)، ام‌آر‌آی لگن با کیفیت بالا مهم‌ترین تصویربرداری برای فهمیدن گستردگی موضعی تومور است. این ام‌آر‌آی نشان می‌دهد تومور چقدر در دیواره رکتوم پیش رفته، چقدر به پرده‌ای که رکتوم را احاطه کرده نزدیک است، آیا به رگ‌ها یا غدد لنفاوی اطراف رسیده و چه فاصله‌ای با عضلات نگه‌دارنده مقعد دارد. برای بررسی گسترش احتمالی به اندام‌های دورتر مثل کبد و ریه هم سی‌تی‌اسکن انجام می‌شود. کنار هم گذاشتن این اطلاعات است که تعیین می‌کند آیا پیش از جراحی به شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی نیاز هست یا نه.
این توضیحات درباره مرحله‌بندی اولیه آدنوکارسینوم رکتوم در بزرگسالان، پیش از شروع درمان است. در انواع دیگر تومور و هنگام ارزیابی دوباره پس از درمان، روش مرحله‌بندی و تفسیر یافته‌ها ممکن است متفاوت باشد.
چرا ام‌آر‌آی لگن؟
مؤسسه ملی سرطان آمریکا در راهنمای تخصصی خود، ام‌آر‌آی را برای تعیین عمق نفوذ تومور و سنجیدن اینکه آیا جراح می‌تواند تومور را با حاشیه سالم بردارد توصیه می‌کند. ام‌آر‌آی بافت‌های نرم لگن را با جزئیات زیاد نشان می‌دهد و می‌تواند غدد لنفاوی ناحیه را هم ارزیابی کند.
راهنمای انجمن انکولوژی بالینی آمریکا (ASCO) هم انتخاب درمان سرطان رکتوم موضعی پیشرفته را بر پایه همین ارزیابی ام‌آر‌آی بنا کرده است. به همین دلیل کیفیت ام‌آر‌آی و دقت گزارش آن در برنامه درمان اهمیت زیادی دارد.
در گزارش ام‌آر‌آی رکتوم به چه چیزهایی نگاه می‌شود؟
گزارش‌های فارسی معمولاً همان اصطلاح‌های انگلیسی را می‌آورند. این جدول مهم‌ترین آن‌ها را ساده می‌کند:
در گزارش | یعنی چه | چرا مهم است |
T (مثلاً T2، T3، T4) | عمق نفوذ تومور در دیواره رکتوم و فراتر از آن | هرچه عمیق‌تر، احتمال نیاز به درمان پیش از جراحی بیشتر |
MRF (پرده مزورکتال) | فاصله تومور تا پرده‌ای که رکتوم و چربی اطرافش را می‌پوشاند | اگر ۱ میلی‌متر یا کمتر باشد «درگیر» حساب می‌شود و برداشتن تومور با حاشیه سالم سخت‌تر است |
EMVI | گسترش تومور به رگ‌های کوچک اطراف رکتوم | نشانه خطر بیشتر برگشت و گسترش است |
N (غدد لنفاوی) | احتمال درگیری غدد لنفاوی | در تصمیم درمان نقش دارد، اما ارزیابی آن کامل نیست |
غدد جانبی لگن | غدد لنفاوی کنار دیواره لگن، از جمله نواحی ایلیاک داخلی و ابتوراتور | طبق ESGAR ۲۰۲۶، در مرحله‌بندی اولیه، قطر کوتاه ۷ میلی‌متر یا بیشتر در این دو ناحیه معیار مشکوک بودن است؛ در غدد ۵ تا ۷ میلی‌متری، شکل ظاهری غده هم بررسی می‌شود |
فاصله از محل اتصال مقعد و رکتوم | ارتفاع تومور در رکتوم | در انتخاب نوع جراحی و درمان پیش از آن اثر دارد |
رابطه با اسفنکتر و کف لگن | درگیری عضلات نگه‌دارنده مقعد | امکان جراحی حفظ اسفنکتر را تعیین می‌کند |
چند نکته درباره این اقلام:
MRF و حاشیه برش. شاید در گزارش «CRM» هم ببینید که به حاشیه برش جراحی اشاره دارد. رادیولوژیست‌ها توصیه می‌کنند در ام‌آر‌آی، رابطه تومور با پرده مزورکتال توصیف شود. طبق توصیه‌های به‌روز انجمن اروپایی رادیولوژی گوارش و شکم (ESGAR) که در سال ۲۰۲۶ منتشر شد، اگر فاصله تومور تا این پرده ۱ میلی‌متر یا کمتر باشد، پرده درگیر حساب می‌شود؛ چه خود تومور به آن نزدیک باشد، چه یک غده لنفاوی نامنظم یا رگ درگیر. در مقابل، نزدیک بودن یک غده لنفاوی با حاشیه صاف به این پرده، حتی در فاصله ۱ میلی‌متر یا کمتر، به‌تنهایی به معنای درگیری آن نیست.
EMVI. یعنی تومور به داخل رگ‌های کوچک بیرون از دیواره رکتوم راه پیدا کرده است. مطالعات آن را عامل پیش‌آگهی نامطلوب می‌دانند، یعنی با خطر بیشتر برگشت بیماری و متاستاز همراه است. وجود EMVI در گزارش یکی از دلایلی است که ممکن است درمان پیش از جراحی پیشنهاد شود.
ارتفاع و اسفنکتر. ارتفاع تومور معمولاً از محل اتصال مقعد و رکتوم سنجیده می‌شود و در گزارش به شکل «تومور از … سانتی‌متری محل اتصال شروع می‌شود» می‌آید؛ بعضی رادیولوژیست‌ها از لبه مقعد اندازه می‌گیرند. اگر تومور به اسفنکتر خارجی یا عضلات اسکلتی کف لگن نفوذ کرده باشد، در مرحله‌بندی بالینی بر اساس ام‌آر‌آی در دسته cT4b قرار می‌گیرد؛ صرف نزدیکی یا تماس به‌تنهایی به معنای نفوذ نیست. درگیری اسفنکتر داخلی به‌تنهایی مرحله cT را تغییر نمی‌دهد. گستره این درگیری به جراح می‌گوید آیا جراحی با حفظ اسفنکتر ممکن است یا نه.
رکتوم است یا سیگموئید؟
اینکه تومور دقیقاً در رکتوم است یا در روده سیگموئید (بخش پایانی روده بزرگ)، برای برنامه‌ریزی درمان مهم است. ESGAR در توصیه‌های ۲۰۲۶ خود نقطه‌ای به نام «محل جدا شدن سیگموئید» (sigmoid take-off) را در ام‌آر‌آی به‌عنوان نشانه این مرز پذیرفته است. اگر در گزارش شما به این نقطه اشاره شده، دلیلش همین است.
ام‌آر‌آی همه‌چیز را نمی‌گوید
ام‌آر‌آی دقیق است، اما کامل نیست:
• غدد لنفاوی: طبق داده‌هایی که مؤسسه ملی سرطان آمریکا مرور کرده، هیچ روش تصویربرداری، نه ام‌آر‌آی، نه سی‌تی و نه سونوگرافی از راه رکتوم، درگیری غدد لنفاوی را با دقت کامل نشان نمی‌دهد. به همین دلیل ESGAR در توصیه‌های تازه، ارزیابی غدد را در سطح کل بیمار و با معیارهای مشخص پیشنهاد کرده است.
• تومورهای سطحی‌تر: سونوگرافی از راه رکتوم در تعیین عمق تومورهای کم‌عمق دقت خوبی دارد و ممکن است در کنار ام‌آر‌آی استفاده شود.
• گسترش دوردست: ام‌آر‌آی لگن فقط لگن را می‌بیند؛ برای رد متاستاز، سی‌تی‌اسکن بدن توصیه می‌شود.
بخش‌های دیگر بررسی هم کامل‌کننده‌اند: در پروکتوسکوپی پزشک تومور را می‌بیند، اندازه و محل دقیقش را تعیین می‌کند؛ کولونوسکوپی بقیه روده را بررسی می‌کند و نمونه‌برداری تشخیص را قطعی می‌کند. آزمایش خون CEA ممکن است انجام شود، اما به‌تنهایی برای تشخیص به کار نمی‌رود.
روز ام‌آر‌آی چه انتظاری داشته باشیم؟
ام‌آر‌آی لگن معمولاً بدون درد است، اما دراز کشیدن بی‌حرکت در دستگاه مدتی طول می‌کشد. ممکن است ماده حاجبی به نام گادولینیوم در رگ تزریق شود. هر مرکز ممکن است آمادگی خاصی بخواهد؛ دستور مرکز تصویربرداری را دقیق رعایت کنید و سابقه حساسیت دارویی و بیماری‌های خود را از قبل به آن‌ها بگویید.
پیش از ورود به اتاق ام‌آر‌آی، اگر هر وسیله کاشته‌شده (مثل ضربان‌ساز قلب، کاشت حلزونی گوش یا پمپ دارویی) یا قطعه فلزی در بدن دارید، حتماً به کارکنان بگویید تا ایمنی آن بررسی شود. زیورآلات و وسایل فلزی را طبق دستور مرکز کنار بگذارید. اگر بیماری کلیوی، سابقه واکنش به ماده حاجب ام‌آر‌آی یا احتمال بارداری دارید، این را هم پیش از تصویربرداری اطلاع دهید.
گزارش ام‌آر‌آی چه اثری بر درمان دارد؟
در سرطان رکتوم، ترتیب درمان‌ها اهمیت زیادی دارد. اطلاعات ام‌آر‌آی، همراه با نتایج دیگر، کمک می‌کند تیم درمان تصمیم بگیرد که آیا جراحی می‌تواند قدم اول باشد یا بهتر است پیش از آن شیمی‌درمانی، پرتودرمانی یا هر دو انجام شود. مثلاً طبق راهنمای ۲۰۲۴ ASCO، در سرطان رکتوم موضعی پیشرفته با وضعیت MSS یا pMMR، درمان کامل پیش از جراحی (TNT) برای تومورهای بخش پایینی رکتوم یا بیمارانی که خطر برگشت موضعی یا گسترش دوردست بیشتری دارند، به‌عنوان درمان آغازین پیشنهاد می‌شود. این توصیه بدون در نظر گرفتن وضعیت MMR/MSI به همه بیماران قابل تعمیم نیست.
آزمایش دیگری هم ممکن است مسیر درمان را تغییر دهد: سنجش وضعیت سیستم ترمیم ناهماهنگی DNA در نمونه تومور، با بررسی پروتئین‌های MMR یا ناپایداری ریزماهواره‌ای (MSI). طبق راهنمای ۲۰۲۴ ASCO، برای سرطان رکتوم موضعی پیشرفته با نتیجه dMMR یا MSI-H، ایمونوتراپی توصیه می‌شود. اگر نتیجه این آزمون را نمی‌دانید، از پزشک بپرسید.
ام‌آر‌آی فقط برای شروع نیست. پس از درمان پیش از جراحی هم ام‌آر‌آی دوباره انجام می‌شود تا پاسخ تومور سنجیده شود؛ ESGAR برای این ام‌آر‌آی هم توصیه‌های جداگانه‌ای منتشر کرده است.
پرسش‌هایی که بهتر است بپرسید
• مرحله T و N تومور من در ام‌آر‌آی چیست؟
• آیا پرده مزورکتال درگیر است یا فاصله تومور تا آن چقدر است؟
• آیا EMVI یا غده جانبی مشکوک دیده شده است؟
• تومور چقدر با اسفنکتر فاصله دارد و آیا جراحی با حفظ اسفنکتر ممکن است؟
• آیا آزمون MMR یا MSI انجام شده است؟
• آیا پرونده من در جلسه چندتخصصی (جراح، رادیولوژیست، انکولوژیست و متخصص پرتودرمانی) بررسی می‌شود؟
قدم بعدی
گزارش ام‌آر‌آی را خودتان مرحله‌بندی نهایی نکنید؛ تفسیر آن در کنار معاینه، کولونوسکوپی، سی‌تی‌اسکن و نتیجه پاتولوژی با تیم درمان است. برای آشنایی بیشتر با بیماری صفحه سرطان رکتوم را ببینید. اگر می‌خواهید با مجموعه دکتر خوشبخت ارتباط بگیرید، راه‌های تماس را در صفحه ارتباط با دکتر خوشبخت ببینید.
منابع
• ESGAR Rectal Imaging Guideline Group — MRI to guide clinical management of rectal cancer: updated consensus recommendations, Part I primary staging — European Radiology — 2026
• ESGAR Rectal Imaging Guideline Group — MRI to guide clinical management of rectal cancer: updated consensus recommendations, Part II restaging and response evaluation — European Radiology — 2026
• National Cancer Institute — Rectal Cancer Treatment (PDQ) – Health Professional Version — 2025
• Bogveradze N و همکاران — MRI anatomy of the rectum: key concepts important for rectal cancer staging and treatment planning — Insights into Imaging — 2023
• American Cancer Society — Tests to Diagnose and Stage Colorectal Cancer — 2024
• American Society of Clinical Oncology — Management of Locally Advanced Rectal Cancer: ASCO Guideline — 2024
• RadiologyInfo.org (ACR/RSNA) — MRI of the Body — 2026
دیدگاهها
۰ دیدگاهدیدگاه شما پس از بررسی نمایش داده می‌شود.
هنوز دیدگاهی منتشر نشده است.