گزگز، مورمور، سوزش یا بی‌حسی انگشتان دست و پا در بعضی افرادی که شیمی‌درمانی می‌شوند می‌تواند نشانه آسیب اعصاب محیطی یا «نوروپاتی محیطی ناشی از شیمی‌درمانی» باشد. این عارضه فقط با میزان درد سنجیده نمی‌شود؛ گاهی مهم‌ترین علامت این است که گرفتن یک دکمه، راه‌رفتن، حفظ تعادل یا تشخیص داغ و سرد سخت‌تر از قبل شده است.
بهتر است شروع چنین تغییراتی را زود به پزشک معالج بگویید، حتی اگر هنوز قابل تحمل‌اند. این گزارش به معنی قطع خودکار شیمی‌درمانی نیست؛ اما شدت و اثر نوروپاتی بر کارهای روزمره می‌تواند در تصمیم پزشک درباره ادامه درمان، دوز یا فاصله جلسات اهمیت داشته باشد.
از طرف دیگر، هر بی‌حسی یا ضعف جدیدی در دوره شیمی‌درمانی را نباید بدون بررسی به نوروپاتی نسبت داد. به‌خصوص علائم ناگهانی یا یک‌طرفه، اختلال گفتار، افتادگی صورت، ضعف شدید جدید، بی‌اختیاری تازه یا مشکل تنفس نیاز به ارزیابی فوری دارند.
نوروپاتی محیطی بعد از شیمی‌درمانی چیست؟
اعصاب محیطی شبکه‌ای از اعصاب خارج از مغز و نخاع‌اند که پیام‌های حسی و حرکتی و بخشی از عملکردهای خودکار بدن را منتقل می‌کنند. بعضی داروهای ضدسرطان می‌توانند به این اعصاب آسیب بزنند و مجموعه علائمی ایجاد کنند که به آن نوروپاتی محیطی ناشی از شیمی‌درمانی یا CIPN گفته می‌شود.
شایع‌ترین تصویر، علائم حسی در دست‌ها و پاهاست: گزگز، مورمور، بی‌حسی، سوزش یا درد. این علائم اغلب از انگشتان شروع می‌شوند و ممکن است به سمت دست، پا، ساق یا بازو گسترش پیدا کنند.
اما وجود گزگز در فردی که سرطان دارد، به‌تنهایی تشخیص CIPN نیست. دیابت، برخی کمبودهای تغذیه‌ای، بیماری کلیه، عفونت، فشار یا آسیب عصب و بیماری‌های عصبی دیگر نیز ممکن است علائم مشابه ایجاد کنند. نوع داروی مصرفی، زمان شروع علائم، معاینه و در صورت لزوم بررسی‌های دیگر به پزشک کمک می‌کنند علت را مشخص کند.
نوروپاتی شیمی‌درمانی فقط گزگز و بی‌حسی نیست
آسیب اعصاب حسی ممکن است باعث شود گرما، سرما یا حتی درد را مثل قبل حس نکنید. در این حالت ممکن است سوختگی با آب داغ یا زخمی در پا دیرتر متوجه شما شود.
اگر اعصاب حرکتی درگیر شوند، ضعف عضلانی، گرفتگی، به‌هم‌خوردن تعادل، زمین‌خوردن یا دشوارشدن کارهای ظریف دست ممکن است ایجاد شود. بستن دکمه پیراهن، برداشتن یک جسم کوچک یا بازکردن درِ ظرف نمونه‌هایی هستند که NCI برای نشان‌دادن اثر عملکردی آسیب عصبی به آن‌ها اشاره می‌کند.
گاهی اعصاب خودکار هم درگیر می‌شوند. سرگیجه هنگام برخاستن، بعضی تغییرات گوارشی، تعریق یا مشکلات ادراری می‌توانند در این گروه قرار بگیرند. وجود این علائم الزاماً به معنی نوروپاتی شیمی‌درمانی نیست و باید علت آن‌ها بررسی شود.
چه زمانی باید گزگز یا بی‌حسی را به پزشک خبر داد؟
برای گزارش نوروپاتی منتظر شدیدشدن درد نباشید. تغییر عملکرد، تعادل و ایمنی گاهی مهم‌تر از عددی است که برای شدت گزگز در ذهن دارید.
چه اتفاقی افتاده؟ | چه کار کنید؟ | چقدر فوری؟ |
ضعف یا بی‌حسی ناگهانی در یک سمت بدن، افتادگی صورت، اختلال جدید در حرف‌زدن یا فهم کلام | با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید. این الگو را نباید صرفاً عارضه شیمی‌درمانی فرض کرد. | فوری — همین حالا |
مشکل جدید و شدید در تنفس یا بلع، یا ضعف به‌سرعت در حال بدترشدن | ارزیابی فوری پزشکی لازم است؛ با ۱۱۵ تماس بگیرید یا به اورژانس بروید. | فوری — همین حالا |
تعادل به‌وضوح بدتر شده، زمین خورده‌اید یا هنگام راه‌رفتن احساس ناامنی دارید | همان روز به پزشک معالج یا مرکز درمان خبر دهید و تا ارزیابی، خطر زمین‌خوردن را جدی بگیرید. | همان روز |
گزگز یا بی‌حسی باعث شده بستن دکمه، نوشتن، گرفتن اشیا یا راه‌رفتن دشوار شود | همان روز یا در اولین فرصت نزدیک با پزشک معالج تماس بگیرید و منتظر جلسه‌های بعدی برای شدیدترشدن علامت نمانید. | زود گزارش شود |
احساس گرما، سرما یا درد در دست یا پا کم شده است | به پزشک خبر دهید و از پوست دست و پا در برابر سوختگی و زخم محافظت کنید. | زود گزارش شود |
گزگز یا مورمور خفیف تازه شروع شده ولی فعالیت روزانه را مختل نکرده است | آن را ثبت کنید و به پزشک معالج اطلاع دهید؛ اگر بیشتر شد یا به ناحیه جدیدی گسترش پیدا کرد، زودتر تماس بگیرید. | در اولین فرصت |
اگر مرکز درمان برای داروی شما دستور مشخصی داده است، همان دستور بر این جدول مقدم است.
چرا «کارهایی که دیگر نمی‌توانید انجام دهید» از شدت گزگز مهم‌تر است؟
گفتن «دستم کمی گزگز می‌کند» اطلاعات محدودی به پزشک می‌دهد. توضیحی مثل «از این هفته نمی‌توانم دکمه پیراهنم را مثل قبل ببندم» یا «در تاریکی تعادلم بدتر شده» اثر علامت بر عملکرد را بسیار روشن‌تر نشان می‌دهد.
راهنمای ASCO نیز فقط وجود درد را ملاک تصمیم‌گیری نمی‌داند. در بیمارانی که نوروپاتی غیرقابل‌تحمل یا اختلال عملکرد عصبی پیدا کرده‌اند، پزشک باید مناسب‌بودن اقداماتی مانند تأخیر در درمان، کاهش دوز، جایگزینی دارو یا توقف داروی مسبب را بررسی کند.
برای همین، هنگام گزارش علائم سه چیز را مشخص کنید: از چه زمانی شروع شده، در کدام دست یا پا و تا کجا گسترش یافته، و چه کاری را نسبت به قبل سخت‌تر انجام می‌دهید.
کدام داروهای شیمی‌درمانی بیشتر با نوروپاتی ارتباط دارند؟
همه شیمی‌درمانی‌ها به یک اندازه نوروپاتی ایجاد نمی‌کنند. این عارضه با چند گروه از داروهای ضدسرطان بیشتر شناخته شده است؛ از جمله تاکسان‌ها مانند پاکلیتاکسل، ترکیبات پلاتینی مانند اکسالی‌پلاتین و سیس‌پلاتین، وینکا آلکالوئیدها و بعضی داروهای دیگر مانند بورتزومیب.
حتی میان این داروها هم شکل و زمان علائم یکسان نیست. برای مثال اکسالی‌پلاتین می‌تواند علائم حسی مرتبط با سرما ایجاد کند. مقدار تجمعی دارو، درمان‌های قبلی و وجود مشکلات عصبی از قبل نیز می‌توانند در خطر نوروپاتی نقش داشته باشند.
این فهرست برای تشخیص یا تصمیم درباره داروی شما نیست. اگر نام دارویتان را نمی‌دانید، از مرکز درمان بخواهید نام رژیم یا داروهای ضدسرطان را برایتان بنویسد.
آیا نوروپاتی بعد از شیمی‌درمانی خوب می‌شود؟
برای بعضی افراد علائم پس از پایان یا تغییر درمان به‌تدریج کمتر می‌شوند؛ اما نمی‌توان برای همه یک زمان مشخص تعیین کرد. نوع دارو، شدت آسیب عصبی، مقدار تجمعی درمان و شرایط فردی در روند بهبود نقش دارند.
در بعضی بیماران علائم ممکن است ماه‌ها یا بیشتر باقی بمانند و بهبود کامل نباشد. راهنمای ESMO–EONS–EANO نیز تأکید می‌کند که بهبود نوروپاتی ناشی از درمان ضدسرطان می‌تواند ناقص باشد و علائم باقی‌مانده در برخی بیماران ادامه پیدا کند.
به همین دلیل «صبر می‌کنم شیمی‌درمانی تمام شود» همیشه رویکرد مناسبی نیست. شروع یا تشدید علائم را در همان دوره درمان گزارش کنید.
برای جلوگیری از زمین‌خوردن، سوختگی و زخم چه کار کنیم؟
وقتی حس پا یا تعادل کم شده، فرش یا وسیله‌ای که در مسیر راه‌رفتن است می‌تواند خطر زمین‌خوردن ایجاد کند. محیط رفت‌وآمد را خلوت نگه دارید، در حمام از سطح غیرلغزنده استفاده کنید و اگر تعادل‌تان مشکل دارد برای کارهای پرخطر کمک بگیرید.
اگر حس گرما و سرما کاهش یافته، دمای آب حمام یا کیسه آب گرم را فقط با همان دست یا پایی که بی‌حس شده امتحان نکنید. هنگام آشپزی مراقب ظرف داغ و اجسام تیز باشید.
پاها و دست‌ها را مرتب برای بریدگی، تاول، سوختگی یا زخم بررسی کنید. کاهش حس ممکن است باعث شود آسیب کوچکی را دیرتر متوجه شوید. کفش مناسب و محافظت از پاها نیز اهمیت دارد.
این اقدامات نوروپاتی را درمان نمی‌کنند؛ هدفشان کم‌کردن آسیب‌هایی است که به دلیل کاهش حس یا تعادل ممکن است رخ دهند.
آیا ویتامین یا مکمل می‌تواند از نوروپاتی جلوگیری کند؟
در حال حاضر نمی‌توان یک ویتامین یا مکمل را به‌عنوان روش اثبات‌شده و روتین برای پیشگیری از نوروپاتی ناشی از شیمی‌درمانی توصیه کرد. راهنمای ASCO برای پیشگیری از CIPN هیچ دارویی را به‌طور روتین توصیه نمی‌کند و درباره تعدادی از مکمل‌ها و داروهایی که برای این هدف بررسی شده‌اند، شواهد کافی برای سود وجود ندارد.
به‌ویژه «طبیعی بودن» یک مکمل به معنی بی‌خطر یا مؤثر بودن آن در کنار درمان سرطان نیست. بعضی مکمل‌ها ممکن است با داروها تداخل داشته باشند یا برای شرایط خاص مناسب نباشند.
بنابراین ویتامین B، ویتامین E، مکمل‌های آنتی‌اکسیدانی یا فرآورده‌های تبلیغ‌شده برای «تقویت عصب» را صرفاً برای جلوگیری از نوروپاتی خودسرانه شروع نکنید. اگر کمبود تغذیه‌ای مشخصی وجود داشته باشد، موضوع متفاوت است و درمان آن باید بر اساس تشخیص انجام شود.
برای درد نوروپاتی چه درمانی وجود دارد؟
درمان به نوع علامت و شرایط بیمار بستگی دارد. دارویی که برای درد نوروپاتیک مفید است لزوماً بی‌حسی یا اختلال تعادل را برطرف نمی‌کند.
در راهنمای ASCO، دولوکستین تنها دارویی است که برای نوروپاتی دردناکِ تثبیت‌شده ناشی از شیمی‌درمانی شواهد کافی برای پیشنهاد دارد؛ حتی در این مورد نیز میزان سود محدود توصیف شده است. این به معنی مناسب‌بودن دولوکستین برای همه بیماران یا مجازبودن مصرف خودسرانه آن نیست.
برای داروهایی مانند گاباپنتین یا پرگابالین و همچنین روش‌هایی مانند طب سوزنی، ورزش یا برخی مداخلات دیگر، وضعیت شواهد در CIPN با کاربرد آن‌ها در سایر انواع درد عصبی یکسان نیست. انتخاب درمان باید با توجه به نوع علامت، داروهای دیگر، بیماری‌های همراه و نظر پزشک انجام شود.
آیا نوروپاتی ممکن است برنامه شیمی‌درمانی را تغییر دهد؟
بله، در بعضی بیماران ممکن است. نوروپاتی می‌تواند یکی از عوارض محدودکننده دوز باشد، به‌خصوص وقتی شدید، غیرقابل‌تحمل یا همراه با اختلال عملکرد شده است.
در چنین شرایطی پزشک ممکن است درباره ادامه همان برنامه، تأخیر، کاهش دوز، تغییر دارو یا توقف داروی مسبب تصمیم بگیرد. این تصمیم یک موازنه بالینی میان کنترل سرطان و جلوگیری از آسیب عصبی بیشتر است و برای همه بیماران یکسان نیست.
خودتان به دلیل گزگز یا بی‌حسی، داروی ضدسرطان را قطع نکنید و زمان یا دوز درمان را تغییر ندهید؛ علامت را گزارش کنید تا تصمیم متناسب با رژیم درمانی شما گرفته شود.
هر بی‌حسی یا ضعفی را به شیمی‌درمانی نسبت ندهید
نوروپاتی شیمی‌درمانی معمولاً یک الگوی محیطی دارد و اغلب دست‌ها و پاها را درگیر می‌کند. اما بیمار مبتلا به سرطان نیز مانند هر فرد دیگری ممکن است دچار مشکلات عصبی دیگری شود.
ضعف یا بی‌حسی ناگهانی یک سمت بدن، افتادگی صورت یا اختلال گفتار می‌تواند نشانه یک وضعیت اورژانسی مانند سکته مغزی باشد. ضعف سریع و شدید، مشکل جدید تنفس یا بلع، از دست دادن کنترل ادرار یا مدفوع، یا علائم عصبی جدید و غیرمعمول نیز نباید تا جلسه بعد شیمی‌درمانی منتظر بمانند.
اگر علامت جدید با الگوی معمول شما فرق دارد، به‌جای اینکه خودتان آن را «عارضه شیمی‌درمانی» نام‌گذاری کنید، برای ارزیابی پزشکی اقدام کنید.
جمع‌بندی
در نوروپاتی ناشی از شیمی‌درمانی، سؤال مهم فقط این نیست که «چقدر گزگز دارم؟». تغییر توانایی راه‌رفتن، حفظ تعادل، کار با دست‌ها و احساس گرما، سرما یا درد اطلاعات مهم‌تری درباره اثر عارضه بر زندگی روزمره می‌دهد.
شروع علائم را زود گزارش کنید و برای شدیدشدن آن‌ها صبر نکنید. در مقابل، ضعف یا بی‌حسی ناگهانی، یک‌طرفه یا همراه با اختلال گفتار، تنفس یا بلع را نباید صرفاً به شیمی‌درمانی نسبت داد و ممکن است به ارزیابی فوری نیاز داشته باشد.
دیدگاهها
۰ دیدگاهدیدگاه شما پس از بررسی نمایش داده می‌شود.
هنوز دیدگاهی منتشر نشده است.