جلسه اول شیمی‌درمانی برای همه بیماران دقیقاً یک شکل ندارد. اگر درمان شما وریدی باشد، معمولاً ابتدا پذیرش و بررسی آمادگی درمان انجام می‌شود، علائم حیاتی و در صورت نیاز نتایج آزمایش‌ها بررسی می‌شوند، سپس از رگ دست یا یک مسیر وریدی مانند پورت استفاده می‌شود، ممکن است پیش‌داروهایی برای کاهش بعضی عوارض یا واکنش‌های حین تزریق داده شوند و بعد داروی اصلی زیر نظر پرستار شروع شود. پیش از خروج نیز باید بدانید چه داروهایی را در خانه مصرف کنید، چه علائمی را گزارش کنید، نوبت بعدی چه زمانی است و در صورت مشکل با چه شماره‌ای تماس بگیرید.
این فقط یک نقشه کلی است. بعضی شیمی‌درمانی‌ها خوراکی‌اند، بعضی به شکل تزریق یا انفوزیون مداوم انجام می‌شوند و حتی در درمان وریدی هم ترتیب و مدت مراحل به رژیم دارویی و سیاست مرکز درمان بستگی دارد. بنابراین تجربه بیمار دیگری لزوماً پیش‌بینی دقیقی از روز اول شما نیست.
اگر هنوز درباره خود شیمی‌درمانی و جایگاه آن در درمان سرطان سؤال دارید، مطلب «شیمی‌درمانی چیست و چگونه سرطان را درمان می‌کند؟» نقطه شروع این مجموعه است.
نقشه مسیر جلسه اول در یک نگاه
| مرحله | معمولاً چه اتفاقی می‌افتد؟ | چیزی که باید روشن باشد |
| ورود و پذیرش | ثبت حضور، بررسی اطلاعات درمان و آماده‌بودن برای شروع | امروز دقیقاً چه دارو یا رژیمی قرار است دریافت شود؟ |
| ارزیابی پیش از درمان | علائم حیاتی، وزن و در بعضی برنامه‌ها آزمایش خون یا معاینه بررسی می‌شود | آیا نتیجه‌ای هست که باعث تغییر زمان یا برنامه امروز شده باشد؟ |
| آماده‌کردن مسیر دریافت | رگ محیطی گرفته می‌شود یا از پورت/لاین موجود استفاده می‌شود؛ در بعضی درمان‌ها مسیر دیگری وجود دارد | داروی من از چه مسیری داده می‌شود؟ |
| پیش‌داروها و آماده‌سازی حمایتی | بسته به رژیم ممکن است داروی ضدتهوع، داروی ضدحساسیت یا استروئید داده شود و در بعضی برنامه‌ها مایعات وریدی هم پیش از درمان تجویز شود | هرکدام برای چه هستند و ممکن است چه حسی ایجاد کنند؟ |
| شروع درمان | اگر درمان وریدی باشد، دارو با سرعت و ترتیب مشخص شروع می‌شود؛ در مسیرهای دیگر نحوه دریافت طبق برنامه همان درمان است. | اگر حین دریافت درمان احساس غیرعادی داشتم، همان لحظه به چه کسی بگویم؟ |
| پایش حین درمان | پرستار وضعیت شما و مسیر وریدی را بررسی می‌کند و در صورت نیاز علائم حیاتی دوباره اندازه‌گیری می‌شوند | چه احساس‌هایی را نباید نادیده بگیرم؟ |
| پایان و خروج | مسیر وریدی جمع یا از پورت جدا می‌شود و دستورهای بعد از درمان داده می‌شوند | داروهای خانه، علائم قابل گزارش، شماره تماس و زمان مراجعه بعدی چیست؟ |
این جدول «پروتکل» شیمی‌درمانی نیست. هدفش این است که ترتیب کلی روز اول را قابل‌فهم کند؛ هر کدام از این مراحل ممکن است در مرکز یا رژیم شما شکل متفاوتی داشته باشد.
قبل از شروع دارو چه چیزهایی بررسی می‌شود؟
پیش از شروع شیمی‌درمانی، تیم درمان باید مطمئن شود برنامه همان چیزی است که برای شما تجویز شده و از نظر بالینی می‌توان درمان آن روز را اجرا کرد. انجمن سرطان آمریکا در توضیح روز اول شیمی‌درمانی به بررسی وزن و علائم حیاتی و در صورت نیاز آزمایش خون اشاره می‌کند. در بعضی مراکز ممکن است پیش از شروع، پزشک یا پرستار متخصص نیز شما را ببیند.
آزمایش خون لزوماً همان لحظه در بخش تزریق انجام نمی‌شود. Cancer Research UK توضیح می‌دهد که آزمایش‌ها ممکن است چند روز قبل یا در روز درمان انجام شوند. اینکه چه آزمایش‌هایی لازم است و نتیجه هر کدام چگونه بر برنامه اثر می‌گذارد، موضوع جداگانه «قبل از شیمی‌درمانی چه آزمایش‌هایی لازم است؟» است؛ این مقاله وارد تفسیر شمارش خون، عملکرد کبد یا کلیه نمی‌شود.
اگر توضیح برنامه درمان، شیوه دریافت دارو یا عوارض مهم هنوز برایتان روشن نیست، قبل از شروع دارو سؤال کنید. در بعضی مراکز یا برنامه‌ها تکمیل رضایت آگاهانه نیز ممکن است پیش از اولین درمان یا در همین مرحله انجام شده باشد. زمان دقیق این کار بین مراکز متفاوت است.
داروی شیمی‌درمانی از چه مسیری شروع می‌شود؟
شیمی‌درمانی وریدی یکی از رایج‌ترین شکل‌های دریافت درمان است. در این حالت ممکن است پرستار یک آنژیوکت یا کانولای کوچک در رگ دست یا ساعد قرار دهد، یا اگر از قبل پورت، PICC یا لاین مرکزی دارید از همان مسیر استفاده کند. مؤسسه ملی سرطان آمریکا نیز توضیح می‌دهد که شیمی‌درمانی وریدی می‌تواند از یک رگ محیطی یا از طریق کاتتر و پورت انجام شود.
داشتن پورت یا لاین مرکزی برای همه بیماران لازم نیست و جلسه اول هم الزاماً زمان گذاشتن پورت نیست. انتخاب مسیر به نوع دارو، مدت درمان، وضعیت رگ‌ها و برنامه همان بیمار بستگی دارد.
همه شیمی‌درمانی‌ها نیز وریدی نیستند. بعضی داروها خوراکی‌اند، بعضی به شکل تزریق و برخی با روش‌های دیگری تجویز می‌شوند. بنابراین اگر درمان شما قرصی است، «جلسه اول» ممکن است بیشتر شامل آموزش دقیق نحوه مصرف و پیگیری باشد تا نشستن روی صندلی تزریق.
پیش‌داروها چه هستند و چرا ممکن است قبل از شیمی‌درمانی تجویز شوند؟
در بعضی رژیم‌ها پیش از داروی اصلی، داروهای دیگری داده می‌شوند که در بخش‌های انکولوژی به آن‌ها پیش‌دارو یا pre-med گفته می‌شود. انجمن سرطان آمریکا داروهای ضدتهوع، داروهای ضدحساسیت و استروئیدها را از نمونه‌های پیش‌دارو معرفی می‌کند؛ در بعضی برنامه‌ها مایعات وریدی هم پیش از شروع شیمی‌درمانی داده می‌شود.
این فهرست برای همه شیمی‌درمانی‌ها یکسان نیست. ممکن است رژیم شما فقط بخشی از این موارد را لازم داشته باشد یا پیش‌داروی دیگری داشته باشد. بعضی پیش‌داروها هم می‌توانند خواب‌آلودگی یا احساس متفاوتی ایجاد کنند؛ به همین دلیل بهتر است از پرستار بپرسید هر دارویی که قبل از شیمی‌درمانی می‌گیرید چیست و چه انتظاری از آن داشته باشید.
اگر در روز درمان داروی دیگری مصرف کرده‌اید، آن را به تیم درمان بگویید. همچنین تیم درمان باید از داروهای نسخه‌ای، داروهای بدون نسخه، ویتامین‌ها و مکمل‌هایی که مصرف می‌کنید خبر داشته باشد، چون بعضی ترکیب‌ها ممکن است با درمان سرطان تداخل داشته باشند.
حین شیمی‌درمانی چه مواردی بررسی می‌شوند؟
بعد از شروع دارو، پرستار روند تزریق و وضعیت شما را زیر نظر می‌گیرد. بسته به دارو و برنامه ممکن است علائم حیاتی در طول درمان دوباره بررسی شوند. این پایش به این معنا نیست که باید منتظر بمانید تا پرستار خودش متوجه هر تغییری شود؛ اگر احساس ناگهانی یا غیرعادی دارید، همان موقع اطلاع دهید.
در شیمی‌درمانی وریدی، محل رگ یا کانولا نیز اهمیت دارد. NCI و Cancer Research UK تأکید می‌کنند که درد، سوزش، گزگز، قرمزی یا تورم اطراف مسیر تزریق باید فوراً به پرستار گفته شود. این علائم را نباید تا پایان کیسه دارو تحمل کرد یا به حساب «طبیعی بودن شیمی‌درمانی» گذاشت.
نوع واکنش‌های احتمالی به داروها یکسان نیست و این مقاله وارد فهرست واکنش‌های اختصاصی هر رژیم نمی‌شود. اصل عملی ساده است: در اتاق تزریق هر احساس جدیدی که نگران‌تان می‌کند یا با چیزی که تیم درمان قبلاً توضیح داده فرق دارد، همان زمان مطرح کنید.
جلسه اول شیمی‌درمانی چقدر طول می‌کشد؟
برای این سؤال هم عدد واحدی وجود ندارد. خود ورود دارو ممکن است در بعضی درمان‌ها چند دقیقه و در بعضی دیگر چند ساعت زمان ببرد؛ برخی درمان‌ها نیز به‌صورت انفوزیون مداوم با پمپ ادامه پیدا می‌کنند. Cancer Research UK و انجمن سرطان آمریکا هر دو بر تفاوت زیاد مدت درمان‌ها تأکید دارند.
زمانی که در مرکز می‌مانید فقط زمان ورود داروی اصلی نیست. پذیرش، آزمایش یا ارزیابی در صورت نیاز، آماده‌سازی مسیر وریدی، پیش‌داروها، آماده‌شدن دارو و پایش حین و بعد از درمان هم می‌توانند به زمان حضور اضافه کنند. به همین دلیل، مدت جلسه بیمار دیگری معیار خوبی برای پیش‌بینی روز اول شما نیست.
اگر برنامه روزتان مهم است، قبل از مراجعه از مرکز بپرسید برای رژیم شما چه بازه زمانی‌ای در نظر گرفته‌اند و آیا مرحله‌ای قبل یا بعد از تزریق وجود دارد که باید برای آن زمان جداگانه حساب کنید.
برای جلسه اول چه چیزهایی همراه داشته باشم؟
برای روز اول بهتر است چیزهایی همراهتان باشد که هم اطلاعات درمان را کامل نگه دارد و هم انتظارهای احتمالی را ساده‌تر کند:
- برگه‌ها، نسخه‌ها یا دستورهایی که مرکز درمان از شما خواسته است؛
- فهرست به‌روز داروها، داروهای بدون نسخه، ویتامین‌ها و مکمل‌هایی که مصرف می‌کنید؛
- یک دفترچه یا گوشی برای ثبت سؤال‌ها، زمان نوبت بعدی و دستورهای بعد از درمان؛
- لباس راحتی که در صورت درمان وریدی دسترسی به بازو یا ناحیه پورت را سخت نکند؛
- وسیله‌ای برای گذراندن زمان، مثل کتاب، هدفون یا تبلت، چون بعضی جلسات طولانی‌اند؛
- یک لایه لباس گرم یا شال سبک، چون دمای بخش تزریق برای بعضی افراد خنک است.
انجمن سرطان آمریکا برای اولین درمان توصیه می‌کند اگر امکان دارید رفت‌وبرگشت را از قبل هماهنگ کنید، چون بعضی پیش‌داروها ممکن است خواب‌آور باشند. این به معنی ممنوع‌بودن رانندگی برای همه بیماران نیست؛ دارو و شرایط شما تعیین‌کننده است. درباره حضور همراه هم سیاست مراکز متفاوت است، بنابراین قبل از مراجعه سؤال کنید.
درباره غذا، نوشیدنی یا ناشتا بودن از قانون عمومی اینترنتی استفاده نکنید. بعضی درمان‌ها دستور خاص دارند و بعضی ندارند. برای جزئیات این موضوع، مقاله «قبل از شیمی‌درمانی چه بخوریم؟» صاحب سؤال است؛ در روز درمان، دستور تیم معالج و مرکز درمان مقدم است.
بعد از پایان جلسه با چه اطلاعاتی باید از مرکز خارج شوم؟
پایان تزریق به‌تنهایی به معنی پایان کار نیست. پیش از خروج باید بدانید بعد از جلسه چه برنامه‌ای دارید. انجمن سرطان آمریکا توصیه می‌کند بیمار پیش از ترک مرکز درباره داروهای بعد از درمان، علائمی که باید پیگیری شوند، آزمایش‌های لازم، زمان مراجعه بعدی و مسیر تماس برای مشکلات فوری و غیرفوری اطلاعات مشخص داشته باشد.
بهتر است این موارد را مکتوب یا در تلفن خود ثبت کنید:
۱. امروز دقیقاً چه داروهایی دریافت کردم؟
۲. در خانه چه داروهایی را و در چه زمان‌هایی باید مصرف کنم؟
۳. اگر علامت یا مشکلی ایجاد شد، با چه شماره‌ای و در چه ساعت‌هایی تماس بگیرم؟
۴. نوبت آزمایش یا ارزیابی بعدی چه زمانی است؟
۵. جلسه یا سیکل بعدی چه تاریخی است؟
۶. آیا برای درمان بعدی دستور ویژه‌ای درباره دارو، غذا، مراجعه یا همراه دارم؟
اگر درباره تعداد کل درمان یا فاصله سیکل‌ها سؤال دارید، این دو موضوع در مطالب «شیمی‌درمانی چند جلسه است؟» و «فاصله جلسات شیمی‌درمانی چقدر است؟» جداگانه توضیح داده شده‌اند.
آیا ممکن است همان روز حالم بد شود؟
ممکن است، اما زمان شروع و شدت عوارض برای همه یکسان نیست. بعضی افراد به دلیل پیش‌داروها خواب‌آلود می‌شوند و بعضی ممکن است حین درمان احساس یا واکنشی پیدا کنند که باید همان موقع به پرستار بگویند. در عین حال، انجمن سرطان آمریکا توضیح می‌دهد که بسیاری از افراد بلافاصله پس از تزریق همه عوارضی را که از شیمی‌درمانی شنیده‌اند تجربه نمی‌کنند و بخشی از عوارض ممکن است بعدتر ظاهر شوند.
پس خوب‌بودن حال در زمان خروج به معنی این نیست که حتماً در ساعات یا روزهای بعد هیچ عارضه‌ای رخ نمی‌دهد؛ همان‌طور که احساس بد در روز اول نیز به‌تنهایی چیزی درباره اثر ضدسرطان درمان ثابت نمی‌کند. دستورهای اختصاصی تیم درمان درباره علائم قابل پیگیری را مبنا قرار دهید.
مدت تهوع، ضعف و موضوع تب بعد از شیمی‌درمانی در مطالب «حالت تهوع بعد از شیمی‌درمانی چقدر طول می‌کشد؟»، «ضعف بعد از شیمی‌درمانی چقدر طول می‌کشد؟» و «تب بعد از شیمی‌درمانی چه زمانی خطرناک است؟» جداگانه بررسی می‌شوند. اینجا عمداً وارد زمان‌بندی عوارض یا آستانه‌های تب نمی‌شویم.
چه سؤال‌هایی قبل از خروج بپرسم؟
اگر روز اول اطلاعات زیادی دریافت کرده‌اید، این چند سؤال می‌تواند کمک کند چیزی از برنامه عملی جا نماند:
۱. نام رژیم و داروهایی که امروز دریافت کردم چیست؟
۲. امروز چه پیش‌داروهایی گرفتم و کدام‌یک ممکن است خواب‌آلودم کند؟
۳. در خانه چه داروهایی را باید شروع یا ادامه دهم؟
۴. چه علامت‌هایی را باید همان روز به تیم درمان گزارش کنم و شماره تماس درست چیست؟
۵. قبل از نوبت بعدی چه آزمایش یا ارزیابی‌ای لازم است؟
۶. جلسه بعدی چه زمانی است و آیا برنامه روزهای بعدی همین سیکل هم مشخص شده است؟
۷. اگر نتوانستم در تاریخ تعیین‌شده مراجعه کنم یا داروی خوراکی را طبق برنامه مصرف کنم، با چه کسی تماس بگیرم؟
۸. آیا برای مراجعه بعدی دستور خاصی درباره غذا، دارو، رفت‌وآمد یا همراه دارم؟
هدف این سؤال‌ها تصمیم‌گیری مستقل درباره درمان نیست. هدف این است که برنامه‌ای که تیم درمان برای شما تعیین کرده، بعد از خروج از مرکز مبهم نماند.
جمع‌بندی
جلسه اول شیمی‌درمانی معمولاً ترکیبی از ارزیابی آمادگی درمان، آماده‌کردن مسیر دریافت دارو، پیش‌دارو در صورت نیاز، تجویز درمان زیر نظر پرستار و تحویل دستورهای بعد از جلسه است. اما هیچ ترتیب واحدی برای همه بیماران وجود ندارد؛ مسیر دریافت دارو، آزمایش‌ها، مدت حضور، نوع پیش‌دارو و نحوه پایش به رژیم و مرکز درمان بستگی دارند.
برای روز اول، دانستن «چه اتفاقی می‌افتد» از حفظ‌کردن تجربه بیمار دیگری مفیدتر است. برنامه امروز، داروهای خانه، علائمی که باید گزارش کنید، شماره تماس تیم درمان و زمان نوبت بعدی را روشن و مکتوب کنید. اگر چیزی در طول تزریق غیرعادی به نظر می‌رسد، همان موقع به پرستار بگویید.
این مطلب جنبه آموزشی دارد و جایگزین تشخیص، تجویز یا دستورهای اختصاصی تیم درمان نیست.
برای راه‌های تماس و نوبت‌دهی می‌توانید به صفحه تماس با دکتر هلاله خوشبخت مراجعه کنید.
دیدگاهها
۰ دیدگاهدیدگاه شما پس از بررسی نمایش داده می‌شود.
هنوز دیدگاهی منتشر نشده است.