قبل از شیمی‌درمانی معمولاً چند بررسی انجام می‌شود تا تیم درمان بداند بدن برای شروع یا ادامه درمان در چه وضعیتی است. رایج‌ترین بررسی‌ها آزمایش خون برای شمارش سلول‌های خونی و ارزیابی عملکرد کلیه و کبد است؛ اما فهرست دقیق آزمایش‌ها به نوع سرطان، دارو یا رژیم شیمی‌درمانی، بیماری‌های زمینه‌ای و شرایط همان بیمار بستگی دارد.
برای همین، اگر یک بیمار قبل از درمان اکوکاردیوگرافی یا تست شنوایی انجام داده و بیمار دیگری این بررسی‌ها را نداشته است، این تفاوت لزوماً به معنی کم‌کاری یا درمان ناقص نیست. بعضی ارزیابی‌ها فقط برای داروها یا موقعیت‌های مشخص لازم می‌شوند؛ در مقابل، بعضی توصیه‌های ایمنی دامنه گسترده‌تری دارند که در ادامه، غربالگری هپاتیت B نمونه مهم آن است.
در این مقاله، آزمایش‌ها را از زاویه «آمادگی برای درمان سرطان» بررسی می‌کنیم؛ یعنی هر آزمایش چه اطلاعاتی به تیم انکولوژی می‌دهد و چرا ممکن است بر زمان یا نحوه ادامه شیمی‌درمانی اثر بگذارد. تفسیر عددهای آزمایش و آستانه‌هایی که بر اساس آن‌ها تصمیم درمانی گرفته می‌شود، موضوع این صفحه نیست و باید بر اساس رژیم و وضعیت همان بیمار انجام شود.
برای آشنایی با روند عملی روز درمان، مطلب «جلسه اول شیمی‌درمانی چگونه است؟» را بخوانید.
جدول آزمایش‌های قبل از شیمی‌درمانی؛ کدام رایج است و کدام فقط برای بعضی بیماران؟
| آیا برای همه لازم است؟ | چه زمانی بیشتر مطرح می‌شود؟ | چه چیزی را بررسی می‌کند؟ | آزمایش یا ارزیابی |
| از رایج‌ترین بررسی‌هاست، اما زمان تکرار به برنامه درمان بستگی دارد | پیش از شروع درمان و در بسیاری از برنامه‌ها در طول دوره درمان | گلبول‌های سفید، گلبول‌های قرمز و پلاکت‌ها | شمارش کامل سلول‌های خون (CBC) |
| رایج است، اما نوع پنل و دفعات آن یکسان نیست | در بسیاری از رژیم‌ها، به‌ویژه وقتی دارو می‌تواند بر این اندام‌ها اثر بگذارد | توان دفع یا پردازش داروها و وضعیت این اندام‌ها | عملکرد کلیه و کبد |
| خیر؛ ترکیب آزمایش‌ها به شرایط بیمار و رژیم بستگی دارد | بر اساس دارو، وضعیت آب بدن، بیماری زمینه‌ای و عوارض احتمالی | موادی مانند سدیم، پتاسیم یا منیزیم و سایر شاخص‌های متابولیک | آزمایش‌های بیوشیمی خون و الکترولیت‌ها |
| خیر | وقتی دارو یا وضعیت بیمار ارزیابی قلب را ضروری می‌کند | ریتم و عملکرد قلب | ECG، اکو یا MUGA |
| خیر | برای بعضی داروها یا در شرایطی که ریه برای تصمیم درمانی مهم است | ظرفیت و عملکرد تنفسی | تست عملکرد ریه |
| در راهنمای ASCO برای همه بیماران در آستانه درمان سیستمیک ضدسرطان توصیه شده است | پیش از شروع یا در آغاز درمان سیستمیک ضدسرطان، طبق توصیه ASCO | عفونت فعلی یا قبلی با HBV و وضعیت ایمنی | غربالگری هپاتیت B (HBsAg، anti-HBc، anti-HBs) |
| به یک شکل برای همه بیماران درخواست نمی‌شود | بر اساس راهنمای مورد استفاده، سابقه پزشکی، نوع درمان و شرایط بیمار | عفونت‌هایی که ممکن است بر ایمنی یا برنامه درمان اثر بگذارند | بررسی هپاتیت C، HIV یا سایر عفونت‌ها |
| خیر؛ وابسته به شرایط بیمار است | وقتی امکان بارداری از نظر بالینی مطرح باشد | پیشگیری از مواجهه ناخواسته جنین با درمان | بررسی وضعیت بارداری یا تست بارداری |
| برای درمان‌های مرتبط، نه همه شیمی‌درمانی‌ها | پیش از درمان سیستمیک با 5-FU یا capecitabine؛ EMA این توصیه را برای tegafur نیز مطرح می‌کند | خطر سمیت شدیدتر بعضی فلوروپیریمیدین‌ها | تست DPD |
| خیر | وقتی داروی مورد استفاده می‌تواند بر شنوایی اثر بگذارد | وضعیت پایه شنوایی | تست شنوایی |
این جدول یک نسخه آزمایشگاهی برای همه بیماران نیست. هدفش این است که تفاوت بین «بررسی‌های رایج برای آمادگی درمان» و «آزمایش‌های اختصاصیِ یک دارو یا وضعیت خاص» روشن شود.
CBC قبل از شیمی‌درمانی چه چیزی را بررسی می‌کند؟
CBC یا «شمارش کامل سلول‌های خون» یکی از رایج‌ترین آزمایش‌هایی است که قبل از شروع و در طول بسیاری از برنامه‌های شیمی‌درمانی درخواست می‌شود. این آزمایش تعداد گلبول‌های سفید، گلبول‌های قرمز و پلاکت‌ها را نشان می‌دهد.
این اطلاعات برای تیم درمان مهم است، چون شیمی‌درمانی می‌تواند فعالیت مغز استخوان را کاهش دهد. اگر بعضی سلول‌های خونی به اندازه کافی پایین آمده باشند، ادامه درمان در همان زمان ممکن است ایمن نباشد و تیم درمان تصمیم بگیرد آزمایش را تکرار کند یا برنامه را بازبینی کند.
Cancer Research UK و Canadian Cancer Society هر دو CBC را از بررسی‌های پایه و تکرارشونده در بسیاری از برنامه‌های شیمی‌درمانی معرفی می‌کنند. با این حال، از روی یک عدد منفرد نمی‌توان درباره «مجاز بودن» یا «نبودن» شیمی‌درمانی تصمیم گرفت. آستانه‌های تصمیم‌گیری به نوع سلول خونی، رژیم دارویی، وضعیت بیمار و سیاست درمانی بستگی دارند.
اگر سؤال شما درباره افت گلبول سفید و نوتروپنی است، آن موضوع در مقاله «علت کاهش گلبول سفید بعد از شیمی‌درمانی چیست؟» جداگانه بررسی می‌شود.
چرا عملکرد کلیه، کبد و آزمایش‌های بیوشیمی خون بررسی می‌شود؟
کلیه و کبد در پردازش، تغییر شکل یا دفع بسیاری از داروها نقش دارند و بعضی داروهای شیمی‌درمانی نیز می‌توانند بر عملکرد این اندام‌ها اثر بگذارند. به همین دلیل، در بسیاری از برنامه‌ها آزمایش‌های عملکرد کلیه و کبد بخشی از ارزیابی قبل از درمان هستند.
Cancer Research UK توضیح می‌دهد که آزمایش خون می‌تواند برای بررسی عملکرد کلیه و کبد انجام شود و تغییر در این نتایج ممکن است باعث شود تیم درمان دوز یا زمان‌بندی را بازبینی کند. Canadian Cancer Society نیز «blood chemistry tests» را بخشی از بررسی آمادگی درمان معرفی می‌کند.
در بعضی برنامه‌ها، آزمایش‌های بیوشیمی خون می‌تواند شامل الکترولیت‌ها و مواد دیگری مانند سدیم، پتاسیم، منیزیم یا شاخص‌های متابولیک باشد. Leeds Teaching Hospitals NHS Trust این گروه از آزمایش‌ها را از مواردی می‌داند که بسته به برنامه درمان ممکن است برای بیماران دریافت‌کننده شیمی‌درمانی درخواست شوند.
اینکه دقیقاً چه مواردی در برگه آزمایش شما نوشته شود، به رژیم و شرایط بالینی بستگی دارد. «پنل کامل و ثابت برای همه» وجود ندارد.
غربالگری هپاتیت B؛ یک استثنای مهم در «فهرست ثابت»
اگرچه پنل کامل آزمایش‌های قبل از شیمی‌درمانی برای همه یکسان نیست، غربالگری هپاتیت B یک استثنای مهم است. انجمن انکولوژی بالینی آمریکا (ASCO) توصیه می‌کند همه بیماران مبتلا به سرطان که قرار است درمان سیستمیک ضدسرطان دریافت کنند، پیش از شروع یا در آغاز درمان با سه آزمایش HBsAg، anti-HBc و anti-HBs از نظر هپاتیت B بررسی شوند. ASCO همچنین تصریح می‌کند که درمان ضدسرطان نباید صرفاً برای منتظر ماندن نتیجه این غربالگری به تأخیر بیفتد.
هدف از این بررسی، شناسایی عفونت فعال یا قبلی و ارزیابی خطر فعال‌شدن مجدد HBV در جریان درمان است. این توصیه بین‌المللی به این معنا نیست که بیمار خودش آزمایش یا زمان‌بندی را تعیین کند؛ نحوه درخواست آزمایش و اقدام بعدی باید با تیم درمان همان بیمار هماهنگ شود.
چه آزمایش‌هایی فقط در بعضی داروها یا شرایط لازم‌اند؟
بخش مهمی از سردرگمی بیماران از همین‌جا می‌آید: بعضی بررسی‌ها در یک رژیم کاملاً منطقی‌اند، اما در رژیم دیگری هیچ ضرورتی ندارند. بنابراین دیدن نام یک تست در تجربه بیمار دیگر، دلیل کافی برای درخواست همان تست در برنامه شما نیست.
بررسی قلب و ریه
برخی داروهای شیمی‌درمانی می‌توانند بر قلب یا ریه اثر بگذارند. در این شرایط ممکن است پیش از شروع درمان ECG، اکوکاردیوگرافی، MUGA یا تست عملکرد ریه درخواست شود تا یک تصویر پایه از عملکرد این اندام‌ها وجود داشته باشد و ادامه درمان با اطلاعات کافی انجام شود.
Cancer Research UK صریحاً این بررسی‌ها را به «بعضی داروهای شیمی‌درمانی» محدود می‌کند. بنابراین اکو یا تست ریه، آزمایش همگانی قبل از همه انواع شیمی‌درمانی نیست.
هپاتیت C، HIV و سایر بررسی‌های عفونی
غربالگری هپاتیت B را نباید با همه آزمایش‌های عفونی در یک گروه شرطی قرار داد. درباره هپاتیت C، HIV یا سایر عفونت‌ها، نوع و زمان بررسی می‌تواند بر اساس راهنمای مورد استفاده، سابقه پزشکی، نوع درمان و شرایط بیمار متفاوت باشد.
اگر سابقه هپاتیت، HIV یا درمان ضدویروسی دارید، این موضوع را پیش از شروع درمان به تیم انکولوژی اطلاع دهید تا بررسی لازم بر اساس وضعیت شما انجام شود.
تست بارداری در صورت مطرح بودن امکان بارداری
اگر امکان بارداری از نظر بالینی مطرح باشد، وضعیت بارداری باید قبل از بعضی درمان‌های ضدسرطان روشن شود. NHS توصیه می‌کند فردی که احتمال می‌دهد باردار باشد، این موضوع را پیش از درمان با تیم مراقبت مطرح کند و توضیح می‌دهد که ممکن است پیش از شیمی‌درمانی تست بارداری درخواست شود.
این به معنی انجام تست بارداری برای همه بیماران نیست. سن، وضعیت باروری، سابقه و شرایط فرد تعیین می‌کند آیا این بررسی لازم است یا نه.
DPD برای 5-FU و capecitabine؛ یک مثال روشن از تست دارومحور
تست DPD مثال خوبی است که نشان می‌دهد چرا نمی‌توان یک «لیست ثابت آزمایش قبل از شیمی‌درمانی» ساخت. آنزیم DPD به بدن کمک می‌کند داروهای فلوروپیریمیدینی مانند fluorouracil یا 5-FU و capecitabine را تجزیه کند. کمبود DPD می‌تواند خطر عوارض شدید این داروها را بیشتر کند.
Cancer Research UK در راهنمای فعلی خود اعلام می‌کند افرادی که 5-FU یا capecitabine دریافت می‌کنند باید پیش از درمان از نظر DPD بررسی شوند. آژانس دارویی اروپا (EMA) نیز آزمایش DPD را پیش از شروع درمان سیستمیک با fluorouracil، capecitabine یا tegafur توصیه می‌کند. این توصیه را نباید به همه داروهای شیمی‌درمانی تعمیم داد؛ برای بیمار ایرانی، نوع تست و شیوه اجرای آن باید از تیم درمان همان مرکز پرسیده شود.
تست شنوایی و ارزیابی‌های اختصاصی دیگر
اگر داروی مورد استفاده بتواند بر شنوایی اثر بگذارد، ممکن است قبل از درمان تست شنوایی یا audiogram انجام شود تا وضعیت پایه مشخص باشد. Cancer Research UK این مورد را نیز در گروه آزمایش‌های اختصاصی قرار می‌دهد، نه بررسی‌های همگانی.
به همین شکل، بعضی بیماران ممکن است ارزیابی‌های دیگری داشته باشند؛ مثلاً در شرایط خاص بررسی دندان‌پزشکی پیش از درمان مطرح می‌شود. Canadian Cancer Society اشاره می‌کند که این ارزیابی می‌تواند به‌ویژه در بعضی برنامه‌های کمورادیوتراپی سر و گردن یا درمان‌هایی که خطر خشکی یا زخم دهان را بالا می‌برند اهمیت پیدا کند. این نمونه نشان می‌دهد که آمادگی قبل از درمان باید با نوع سرطان و ترکیب درمان‌ها هماهنگ باشد.
آیا اسکن و تومورمارکر هم جزو «آزمایش قبل از شیمی‌درمانی» هستند؟
گاهی بله، اما باید هدف آن‌ها را از آزمایش‌های «آمادگی برای دریافت دارو» جدا کرد. CT، MRI، PET یا بعضی تومورمارکرها ممکن است برای تعیین مرحله بیماری، ثبت وضعیت پایه یا بررسی پاسخ به درمان استفاده شوند؛ اما این به معنی آن نیست که هر بیمار قبل از هر سیکل شیمی‌درمانی باید اسکن یا تومورمارکر مشخصی انجام دهد.
Cancer Research UK نیز بررسی‌های پاسخ به درمان را در همان صفحه از آزمایش‌های آمادگی و ایمنی جدا می‌کند. بنابراین بهتر است وقتی برگه‌ای برای اسکن یا تومورمارکر دریافت می‌کنید، از تیم درمان بپرسید هدف این بررسی چیست: «آمادگی برای دارو»، «ارزیابی خود سرطان» یا «بررسی پاسخ به درمان»؟
جزئیات اینکه از کجا بفهمیم درمان اثر کرده است، متعلق به مقاله «از کجا بفهمیم شیمی‌درمانی اثر کرده است؟» است.
اگر نتیجه آزمایش مناسب نباشد، آیا شیمی‌درمانی لغو می‌شود؟
نه لزوماً. یک نتیجه غیرطبیعی می‌تواند باعث شود تیم درمان آزمایش را تکرار کند، زمان درمان را تغییر دهد، دوز را بازبینی کند یا در بعضی شرایط درباره خود برنامه تصمیم دیگری بگیرد. اینکه کدام اقدام لازم است، به نوع اختلال، شدت آن، داروی مورد استفاده و وضعیت بالینی بیمار بستگی دارد.
Cancer Research UK و Canadian Cancer Society هر دو تأکید می‌کنند که پایین بودن بعضی شمارش‌های خونی یا تغییر عملکرد کلیه و کبد ممکن است بر زمان یا دوز درمان اثر بگذارد. اما این منابع نیز یک عدد واحد را برای همه رژیم‌ها به‌عنوان مرز تصمیم‌گیری معرفی نمی‌کنند.
پس بهتر است از روی برگه آزمایش خودتان یا مقایسه با بیمار دیگر نتیجه نگیرید که «شیمی‌درمانی حتماً انجام می‌شود» یا «حتماً باید لغو شود». این تصمیم باید توسط تیم درمانی که رژیم شما را می‌شناسد گرفته شود.
آزمایش‌ها چند روز قبل از شیمی‌درمانی انجام می‌شوند؟
زمان آزمایش ثابت نیست. بعضی بررسی‌ها همان روز درمان انجام می‌شوند و بعضی ممکن است یک یا چند روز زودتر انجام شوند تا نتیجه قبل از آماده‌سازی دارو و تصمیم نهایی تیم درمان در دسترس باشد.
Cancer Research UK می‌گوید در بعضی مراکز آزمایش خون می‌تواند یک یا دو روز قبل انجام شود. NHS نیز توضیح می‌دهد بعضی بررسی‌ها همان روز یا چند روز پیش از درمان انجام می‌شوند.
بنابراین اگر مرکز شما آزمایش را دو روز قبل می‌خواهد و مرکز دیگری همان روز، این تفاوت به‌تنهایی نشانه درست یا غلط بودن یکی از دو روش نیست. مهم این است که نتیجه در بازه‌ای باشد که تیم درمان برای همان رژیم معتبر می‌داند.
قبل از آزمایش چه اطلاعاتی را به تیم درمان بگوییم؟
آزمایش فقط بخشی از ارزیابی است. تیم درمان برای تفسیر نتایج و تصمیم‌گیری به اطلاعاتی نیاز دارد که ممکن است از روی آزمایش خون دیده نشوند. پیش از شروع یا ادامه شیمی‌درمانی، بهتر است موارد زیر را به‌طور کامل گزارش کنید:
- همه داروهای نسخه‌ای و بدون نسخه؛
- مکمل‌ها، ویتامین‌ها و داروهای گیاهی؛
- بیماری‌های کلیوی، کبدی، قلبی یا ریوی؛
- سابقه عفونت‌هایی مانند هپاتیت یا HIV، اگر وجود دارد؛
- احتمال بارداری، اگر از نظر فردی مطرح است؛
- عارضه مهمی که از سیکل قبلی باقی مانده است.
American Cancer Society در توضیح برنامه‌ریزی شیمی‌درمانی تأکید می‌کند که سلامت عمومی، بیماری‌های همراه و داروهای فعلی بیمار می‌توانند بر انتخاب و تنظیم برنامه درمان اثر بگذارند.
اگر نمی‌دانید یک آزمایش در برگه شما برای چه هدفی درخواست شده، سؤال مفید این است: «این آزمایش برای ایمنی دریافت دارو است، برای انتخاب دوز است یا برای بررسی خود سرطان؟» پاسخ این سؤال معمولاً جای هر آزمایش را در مسیر درمان روشن می‌کند.
جمع‌بندی
قبل از شیمی‌درمانی معمولاً CBC و بررسی عملکرد کلیه و کبد از رایج‌ترین آزمایش‌ها هستند، اما این تنها بخش ماجراست. غربالگری هپاتیت B طبق توصیه ASCO پیش از شروع یا در آغاز درمان سیستمیک ضدسرطان اهمیت ویژه‌ای دارد. بررسی‌های دیگری مانند بعضی آزمایش‌های بیوشیمی خون و الکترولیت‌ها، ارزیابی قلب یا ریه، تست بارداری، DPD، تست شنوایی یا سایر بررسی‌های عفونی بسته به دارو، راهنمای مورد استفاده و شرایط بیمار متفاوت‌اند.
اصل مهم این است که «آزمایش قبل از شیمی‌درمانی» یک چک‌لیست ثابت برای همه نیست. هر بررسی باید یک سؤال درمانی مشخص را جواب دهد: آیا بدن برای دریافت این رژیم آماده است؟ آیا یک اندام خاص نیاز به پایش دارد؟ آیا برای این دارو خطر ویژه‌ای باید قبل از شروع شناسایی شود؟
اگر نتیجه‌ای خارج از محدوده بود، آن را به‌تنهایی به معنی لغو یا شکست درمان تفسیر نکنید. تیم انکولوژی بر اساس مجموعه نتایج، نوع رژیم و وضعیت شما تصمیم می‌گیرد که درمان طبق برنامه ادامه پیدا کند یا نیاز به بازبینی داشته باشد.
این مطلب جنبه آموزشی دارد و جایگزین تفسیر آزمایش، تشخیص یا تصمیم‌گیری درمانی پزشک و تیم انکولوژی نیست.
برای راه‌های تماس و نوبت‌دهی می‌توانید به صفحه تماس با دکتر هلاله خوشبخت مراجعه کنید.
دیدگاه‌ها
۰ دیدگاهدیدگاه شما پس از بررسی نمایش داده می‌شود.
هنوز دیدگاهی منتشر نشده است.