پرتودرمانی یکی از روش‌های مهم درمان سرطان رکتوم یا راست‌روده است که در گروه‌های مشخصی از بیماران، به‌ویژه در بیماری موضعی پیشرفته، پیش از جراحی یا در قالب برنامه درمانی چندمرحله‌ای استفاده می‌شود. با این حال، موفقیت اجرای پرتودرمانی تنها به دستگاه و دوز تجویزی وابسته نیست؛ آمادگی مناسب بیمار و تکرارپذیری شرایط بدن در جلسات درمان نیز اهمیت دارند.
یکی از مهم‌ترین نکات قبل از پرتودرمانی سرطان رکتوم، اطلاع دقیق از دستورالعمل مرکز درمان درباره وضعیت مثانه، روده، تغذیه، مصرف مایعات و نحوه قرارگیری روزانه روی تخت دستگاه است.
گاهی از بیمار خواسته می‌شود هنگام پرتودرمانی مثانه نسبتاً پر داشته باشد یا برای کاهش گاز و مدفوع موجود در روده اقدامات مشخصی انجام دهد. با این حال، این دستورالعمل‌ها برای تمام بیماران یکسان نیستند و باید بر اساس برنامه پرتودرمانی اختصاصی تعیین شوند.
شناخت آمادگی‌های روزانه به بیمار کمک می‌کند جلسات درمان را با نگرانی کمتر پشت سر بگذارد و در صورت بروز مشکل، آن را به‌موقع با تیم درمان مطرح کند.
پرتودرمانی سرطان رکتوم چیست؟
پرتودرمانی یا Radiation Therapy روشی است که با استفاده از پرتوهای پرانرژی به DNA سلول‌های سرطانی آسیب می‌رساند و توان رشد و تکثیر آن‌ها را محدود می‌کند.
در سرطان رکتوم، پرتودرمانی ممکن است با هدف کاهش خطر عود موضعی، کنترل تومور یا به‌عنوان بخشی از درمان پیش از جراحی انجام شود.
در بسیاری از برنامه‌های درمانی از تکنیک‌های پرتودرمانی خارجی استفاده می‌شود.
روش‌هایی مانند IMRT و VMAT امکان طراحی توزیع دوز متناسب با شکل ناحیه هدف و اندام‌های حساس اطراف را فراهم می‌کنند.
آیا همه بیماران مبتلا به سرطان رکتوم به پرتودرمانی نیاز دارند؟
خیر.
طبق راهنمای به‌روزشده ASTRO در سال ۲۰۲۵، تصمیم درباره انجام پرتودرمانی باید با توجه به مرحله بیماری، ویژگی‌های MRI لگن، خطر بازگشت موضعی و برنامه درمان چندتخصصی انجام شود.
در برخی بیماران با خطر پایین‌تر عود موضعی، حذف انتخابی پرتودرمانی پیش از جراحی ممکن است بررسی شود.
بنابراین دریافت پرتودرمانی برای تمام بیماران مبتلا به سرطان رکتوم ضروری نیست.
چرا آمادگی روزانه قبل از پرتودرمانی رکتوم اهمیت دارد؟
اعضای لگن در طول روز موقعیت کاملاً ثابتی ندارند.
میزان پرشدگی مثانه، وجود گاز در روده و تغییر حجم بخش‌های مختلف دستگاه گوارش می‌توانند بر موقعیت اندام‌ها اثر بگذارند.
از آنجا که برنامه پرتودرمانی بر اساس تصاویر شبیه‌سازی و موقعیت مشخص بیمار طراحی می‌شود، تکرار شرایط نزدیک به زمان شبیه‌سازی در جلسات روزانه اهمیت دارد.
این موضوع به تیم درمان کمک می‌کند ناحیه هدف و اندام‌های سالم اطراف را با دقت بیشتری ارزیابی کند.
آیا آمادگی نامناسب می‌تواند باعث تأخیر در جلسه شود؟
بله.
اگر وضعیت مثانه یا روده با شرایط مورد انتظار تفاوت قابل توجهی داشته باشد، ممکن است تیم درمان از بیمار بخواهد مدتی صبر کند یا برای تخلیه روده یا تنظیم میزان پرشدگی مثانه اقدام کند.
در بعضی شرایط، ممکن است تصویربرداری مجدد برای بررسی موقعیت انجام شود.
این اقدامات بخشی از کنترل کیفیت و ایمنی درمان هستند.
آیا مثانه باید هنگام پرتودرمانی رکتوم پر باشد؟
در بسیاری از برنامه‌های پرتودرمانی لگن، از بیمار خواسته می‌شود مثانه نسبتاً پر داشته باشد.
پرشدن کنترل‌شده مثانه می‌تواند در بعضی شرایط موجب جابه‌جایی بخشی از روده باریک از ناحیه تابش و افزایش تکرارپذیری وضعیت لگن شود.
با این حال، پرکردن مثانه برای تمام بیماران و تمام تکنیک‌های پرتودرمانی یکسان نیست.
در بعضی برنامه‌ها ممکن است شرایط متفاوتی مورد نیاز باشد.
چه مقدار آب باید قبل از پرتودرمانی نوشید؟
مقدار آب و فاصله زمانی نوشیدن آن باید توسط مرکز پرتودرمانی مشخص شود.
تعیین یک عدد ثابت برای همه بیماران صحیح نیست؛ زیرا ظرفیت مثانه، عملکرد کلیه، بیماری‌های همراه و برنامه درمانی متفاوت هستند.
در بیمارانی که به علت بیماری قلبی یا کلیوی محدودیت مصرف مایعات دارند، دستورالعمل باید متناسب با شرایط آن‌ها تنظیم شود.
بیمار نباید برای پرشدن سریع‌تر مثانه، بدون دستور پزشک مقدار بسیار زیادی آب مصرف کند.
اگر مثانه بیش‌ازحد پر شود چه اتفاقی می‌افتد؟
پرشدگی بیش‌ازحد ممکن است باعث درد، ناراحتی و دشواری در ثابت‌ماندن هنگام درمان شود.
همچنین ممکن است وضعیت مثانه با شرایط مورد انتظار در برنامه درمان متفاوت باشد.
اگر بیمار احساس درد یا فشار شدید دارد، باید موضوع را به تیم پرتودرمانی اطلاع دهد.
آیا روده باید قبل از پرتودرمانی رکتوم تخلیه شود؟
در بعضی برنامه‌های پرتودرمانی، کنترل میزان مدفوع و گاز روده اهمیت دارد.
وجود گاز زیاد ممکن است باعث تغییر موقعیت رکتوم و ساختارهای اطراف شود.
با این حال، دستور تخلیه روده برای تمام بیماران یکسان نیست.
پزشک یا کارشناس پرتودرمانی ممکن است با توجه به شرایط بیمار، توصیه‌هایی درباره تنظیم اجابت مزاج، کنترل یبوست یا کاهش گاز ارائه کند.
آیا قبل از هر جلسه پرتودرمانی باید تنقیه انجام شود؟
خیر.
تنقیه یا استفاده از داروهای تخلیه روده نباید به‌صورت خودسرانه انجام شود.
این اقدامات ممکن است باعث تحریک مخاط، درد، اسهال یا تغییرات غیرضروری در وضعیت روده شوند.
به‌ویژه در بیماران مبتلا به سرطان رکتوم که ممکن است مخاط روده آسیب‌پذیر باشد، استفاده از روش‌های تهاجمی بدون تجویز پزشک مناسب نیست.
شبیه‌سازی پرتودرمانی رکتوم چگونه انجام می‌شود؟
پیش از شروع جلسات درمان، مرحله‌ای به نام شبیه‌سازی یا CT Simulation انجام می‌شود.
در این مرحله، بیمار در وضعیت مشخصی روی تخت قرار می‌گیرد و تصاویر لازم برای طراحی برنامه پرتودرمانی تهیه می‌شوند.
تیم درمان ممکن است از تجهیزات ثابت‌کننده برای کاهش تغییر وضعیت استفاده کند.
در این مرحله درباره پرشدگی مثانه، وضعیت روده و سایر آمادگی‌ها نیز تصمیم‌گیری می‌شود.
چرا موقعیت بیمار هنگام شبیه‌سازی مهم است؟
برنامه پرتودرمانی بر اساس تصاویر و مختصات ثبت‌شده در شبیه‌سازی طراحی می‌شود.
اگر موقعیت بدن در جلسات روزانه با شرایط طراحی اختلاف قابل توجهی داشته باشد، ممکن است به بررسی و اصلاح نیاز باشد.
به همین دلیل، از بیمار خواسته می‌شود در طول درمان تا حد امکان ثابت باقی بماند.
آیا قبل از پرتودرمانی رکتوم باید رژیم غذایی خاصی داشت؟
همه بیماران به رژیم غذایی یکسان نیاز ندارند.
برخی افراد ممکن است در طول درمان دچار اسهال، نفخ یا تغییر دفعات دفع شوند.
در این شرایط، متخصص تغذیه یا تیم انکولوژی ممکن است تغییراتی در رژیم غذایی پیشنهاد کند.
طبق راهنمای انجمن گوارش بریتانیا در سال ۲۰۲۵، مداخلات تغذیه‌ای در بعضی بیماران می‌توانند به کاهش عوارض گوارشی کمک کنند.
با این حال، محدودکردن غیرضروری گروه‌های غذایی ممکن است باعث کاهش دریافت انرژی و پروتئین شود.
آیا باید غذاهای پرفیبر را حذف کرد؟
خیر، نه به‌صورت عمومی.
نیاز به تنظیم فیبر به نوع علائم و شرایط بیمار بستگی دارد.
در بعضی بیماران مبتلا به اسهال شدید، تغییر نوع یا میزان فیبر ممکن است مفید باشد.
در مقابل، در افراد دارای یبوست، محدودیت بی‌دلیل فیبر می‌تواند مشکل را تشدید کند.
بهتر است تغییر رژیم غذایی با نظر تیم درمان انجام شود.
آیا مصرف چای و قهوه قبل از پرتودرمانی مجاز است؟
در بعضی بیماران، نوشیدنی‌های کافئین‌دار ممکن است موجب تحریک مثانه یا افزایش فوریت ادرار شوند.
اگر مرکز پرتودرمانی دستورالعمل خاصی برای آماده‌سازی مثانه دارد، بیمار باید درباره مصرف چای و قهوه سؤال کند.
آب معمولاً نوشیدنی مناسب‌تری برای آماده‌سازی مثانه است، مگر آنکه محدودیت پزشکی وجود داشته باشد.
چه داروهایی باید قبل از پرتودرمانی بررسی شوند؟
بیمار باید فهرست داروهای مصرفی خود را در اختیار تیم درمان قرار دهد.
این داروها ممکن است شامل داروهای قلبی، دیابت، رقیق‌کننده‌های خون، مکمل‌ها و داروهای گوارشی باشند.
اگر پرتودرمانی همراه با شیمی‌درمانی انجام شود، برنامه مصرف داروهای ضدسرطان نیز باید به‌دقت مشخص باشد.
قطع یا تغییر داروهای روزانه بدون نظر پزشک توصیه نمی‌شود.
پرتودرمانی رکتوم چند جلسه طول می‌کشد؟
تعداد جلسات به نوع برنامه درمان بستگی دارد.
در بعضی بیماران از پرتودرمانی کوتاه‌مدت استفاده می‌شود و در برخی دیگر شیمی‌پرتودرمانی طولانی‌مدت انجام می‌شود.
برای مثال، یکی از برنامه‌های شناخته‌شده پرتودرمانی کوتاه‌مدت شامل پنج جلسه است.
در مقابل، برنامه‌های طولانی‌مدت معمولاً در چند هفته انجام می‌شوند.
انتخاب تعداد جلسات باید با توجه به مرحله بیماری، هدف درمان و توصیه‌های گایدلاین‌ها انجام شود.
در روز پرتودرمانی چه اتفاقی می‌افتد؟
پس از ورود بیمار به بخش پرتودرمانی، تیم درمان هویت و برنامه درمان را بررسی می‌کند.
بیمار روی تخت دستگاه در وضعیت تعیین‌شده قرار می‌گیرد.
ممکن است پیش از تابش از تصویربرداری روزانه برای کنترل موقعیت استفاده شود.
پس از تأیید وضعیت بیمار، تابش طبق برنامه انجام می‌شود.
آیا هنگام تابش درد احساس می‌شود؟
خود تابش پرتودرمانی خارجی معمولاً دردناک نیست.
بیمار پرتو را احساس نمی‌کند.
با این حال، ممکن است ثابت‌ماندن روی تخت برای بعضی بیماران ناراحت‌کننده باشد.
همچنین عوارض درمان ممکن است در طول جلسات یا پس از پایان دوره ظاهر شوند.
چرا تصویربرداری روزانه در پرتودرمانی اهمیت دارد؟
تصویربرداری هدایت‌شده یا IGRT به بررسی موقعیت ناحیه هدف پیش از تابش کمک می‌کند.
در بعضی مراکز از تصویربرداری حجمی مانند CBCT استفاده می‌شود.
این روش‌ها به تیم درمان امکان می‌دهند تغییرات موقعیت بیمار و اندام‌ها را بررسی کنند.
با این حال، نوع تصویربرداری و دفعات استفاده از آن به تکنیک درمان و پروتکل مرکز بستگی دارد.
عوارض پرتودرمانی رکتوم چیست؟
عوارض احتمالی شامل تغییر دفعات دفع، اسهال، فوریت دفع، خستگی و تحریک دستگاه ادراری هستند.
گاهی بیمار در طول درمان دچار سوزش ادرار یا تکرر ادرار می‌شود.
در بعضی بیماران نیز علائم گوارشی ممکن است پس از پایان پرتودرمانی ادامه پیدا کنند.
شدت عوارض به دوز، میدان درمان، شیمی‌درمانی هم‌زمان و شرایط بیمار بستگی دارد.
چه زمانی باید عوارض را به تیم درمان اطلاع داد؟
بیمار باید درباره اسهال شدید، درد قابل توجه، کم‌آبی بدن، خونریزی، اختلال دفع ادرار و سایر علائم جدید اطلاع‌رسانی کند.
علائمی مانند استفراغ مداوم، ناتوانی در نوشیدن مایعات، کاهش واضح حجم ادرار یا ضعف شدید ممکن است نیازمند ارزیابی فوری باشند.
در صورت بروز علائم شدید، مراجعه فوری پزشکی ضروری است.
چک‌لیست آمادگی روزانه پرتودرمانی رکتوم
پیش از هر جلسه، بیمار می‌تواند موارد زیر را بررسی کند:
موضوع | سؤال یا اقدام |
وضعیت مثانه | آیا باید مثانه پر، نیمه‌پر یا خالی باشد؟ |
نوشیدن آب | چه مقدار آب و چه مدت قبل از جلسه لازم است؟ |
وضعیت روده | آیا تخلیه روده یا کنترل گاز ضرورت دارد؟ |
تغذیه | آیا محدودیت غذایی اختصاصی وجود دارد؟ |
داروها | آیا داروهای روزانه طبق برنامه ادامه پیدا کنند؟ |
علائم جدید | آیا اسهال، درد، خونریزی یا مشکلات ادراری ایجاد شده است؟ |
موقعیت درمان | آیا تغییر جدیدی در توانایی خوابیدن روی تخت وجود دارد؟ |
این جدول جایگزین دستورالعمل اختصاصی مرکز پرتودرمانی نیست.
سؤالات متداول درباره آمادگی پرتودرمانی رکتوم
آیا قبل از پرتودرمانی رکتوم باید ناشتا بود؟
معمولاً پرتودرمانی خارجی به‌تنهایی نیازمند ناشتایی عمومی نیست؛ اما ممکن است بر اساس شرایط بیمار دستور خاصی وجود داشته باشد.
آیا می‌توان قبل از پرتودرمانی آب نوشید؟
در بسیاری از برنامه‌ها بله و حتی ممکن است برای آماده‌سازی مثانه لازم باشد. مقدار و زمان باید طبق دستور مرکز باشد.
اگر قبل از درمان نیاز به دستشویی پیدا کنم چه کنم؟
موضوع را به تیم درمان اطلاع دهید. ممکن است زمان یا روش آماده‌سازی تنظیم شود.
آیا قبل از پرتودرمانی باید تنقیه انجام داد؟
فقط در صورتی که پزشک یا تیم پرتودرمانی توصیه کرده باشد.
آیا پرتودرمانی سرطان رکتوم باعث ریزش مو می‌شود؟
ریزش مو ممکن است در ناحیه‌ای که در میدان تابش قرار دارد رخ دهد، اما پرتودرمانی لگن معمولاً باعث ریزش موی سر نمی‌شود.
آیا می‌توان در طول پرتودرمانی فعالیت روزانه داشت؟
بسیاری از بیماران می‌توانند بخشی از فعالیت‌های روزمره را ادامه دهند، اما میزان فعالیت باید با توجه به خستگی و سایر عوارض تنظیم شود.
اگر یک جلسه پرتودرمانی لغو شود چه اتفاقی می‌افتد؟
تغییر یا وقفه در درمان باید توسط تیم پرتودرمانی مدیریت شود. بیمار نباید خودسرانه جلسات را حذف کند.
جمع‌بندی
آمادگی روزانه پیش از پرتودرمانی سرطان رکتوم بخش مهمی از اجرای دقیق و ایمن درمان است.
میزان پرشدگی مثانه، وضعیت روده، تغذیه، مصرف مایعات و موقعیت بیمار ممکن است بر شرایط پرتودرمانی اثر بگذارند.
با این حال، دستورالعمل آمادگی برای همه بیماران یکسان نیست و باید متناسب با برنامه اختصاصی درمان تعیین شود.
بهترین اقدام این است که بیمار پیش از شروع دوره پرتودرمانی، درباره جزئیات آمادگی روزانه با تیم درمان گفت‌وگو کند و در صورت بروز مشکل، آن را اطلاع دهد.
منابع علمی معتبر
۱. Wo JY, Ashman JB, Bhadkamkar NA, Bradfield L, Chang DT, et al. (2025).
Radiation Therapy for Rectal Cancer: An ASTRO Clinical Practice Guideline Focused Update.
Practical Radiation Oncology, 15(2), 124–143.
DOI: 10.1016/j.prro.2024.11.003
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39603501/
۲. Hofheinz RD, Fokas E, Benhaim L, Price TJ, Arnold D, et al. (2025).
Localised rectal cancer: ESMO Clinical Practice Guideline for diagnosis, treatment and follow-up.
Annals of Oncology, 36(9), 1007–1024.
DOI: 10.1016/j.annonc.2025.05.528
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40412553/
۳. Cancer Institute NSW / eviQ. (2022).
Preparing your bladder and bowel for pelvic radiation therapy.
نویسنده سازمانی: Cancer Institute NSW.
۴. Cancer Institute NSW / eviQ.
Rectal Cancer – External Beam Radiation Therapy – Pre-operative Long-course: Patient Information.
منبع آموزشی رسمی برای بیماران؛ نسخه آنلاین بررسی‌شده در سال ۲۰۲۶.
دیدگاهها
۰ دیدگاهدیدگاه شما پس از بررسی نمایش داده می‌شود.
هنوز دیدگاهی منتشر نشده است.