یکی از موضوعات مهم در پرتودرمانی سرطان پروستات، محافظت از بافت‌های سالم اطراف تومور است. پروستات از نظر آناتومیک در نزدیکی رکتوم قرار دارد؛ بنابراین در بعضی برنامه‌های پرتودرمانی، بخشی از دیواره رکتوم ممکن است در معرض تابش قرار گیرد.
برای کاهش دوز دریافتی رکتوم، روش‌های مختلفی در برنامه‌ریزی پرتودرمانی استفاده می‌شوند. یکی از این روش‌ها، قرار دادن ماده‌ای فاصله‌دهنده بین پروستات و رکتوم است که به آن اسپیسر رکتوم یا Rectal Spacer گفته می‌شود.
اسپیسر رکتوم وسیله یا ماده‌ای است که در بعضی بیماران برای افزایش فاصله میان پروستات و دیواره جلویی رکتوم استفاده می‌شود تا امکان کاهش دوز پرتویی رکتوم فراهم شود.
یکی از انواع شناخته‌شده این روش، اسپیسر هیدروژلی است.
بااین‌حال، اسپیسر برای همه بیماران ضروری نیست و کاشت آن نیز بدون خطر نیست. انتخاب بیمار باید با درنظرگرفتن آناتومی لگن، روش پرتودرمانی، شرایط پزشکی و سود مورد انتظار انجام شود.
اسپیسر رکتوم چیست؟
اسپیسر به ماده یا وسیله‌ای گفته می‌شود که برای ایجاد فاصله میان دو ساختار آناتومیک استفاده می‌شود.
در پرتودرمانی پروستات، هدف افزایش فاصله میان قسمت خلفی پروستات و دیواره قدامی رکتوم است.
افزایش این فاصله ممکن است به برنامه‌ریز پرتودرمانی کمک کند دوز کمتری به دیواره رکتوم برساند.
اسپیسرهای مورد استفاده می‌توانند از مواد مختلفی ساخته شوند، اما هیدروژل‌های قابل جذب از نمونه‌های شناخته‌شده‌اند.
چرا فاصله پروستات و رکتوم اهمیت دارد؟
رکتوم بخش انتهایی روده بزرگ است و در پشت پروستات قرار دارد.
در پرتودرمانی خارجی، پرتو باید ناحیه هدف را مطابق دوز تجویزی پوشش دهد.
ازآنجاکه رکتوم بسیار نزدیک پروستات است، ممکن است بخشی از آن در معرض دوز قابل توجه قرار گیرد.
افزایش فاصله فیزیکی میان این دو ساختار می‌تواند در بعضی برنامه‌ها باعث کاهش دوز رکتوم شود.
اما مقدار کاهش دوز به نوع دستگاه، نحوه کاشت، آناتومی بیمار و برنامه پرتودرمانی بستگی دارد.
اسپیسر هیدروژلی چیست؟
هیدروژل ماده‌ای است که می‌تواند مقدار زیادی آب در ساختار خود نگه دارد.
در روش‌های مشخص، هیدروژل با استفاده از سوزن در فضای بین پروستات و رکتوم قرار داده می‌شود.
پس از تزریق، ماده فاصله‌ای میان دو ساختار ایجاد می‌کند.
برخی محصولات برای مدت مشخصی در بدن باقی می‌مانند و سپس به‌تدریج جذب می‌شوند.
برای مثال، طبق اطلاعات ایمنی سازنده SpaceOAR، این محصول معمولاً حدود دوازده هفته فاصله مورد نظر را حفظ می‌کند و طی چند ماه جذب می‌شود.
اما این زمان‌ها به محصول و شرایط بیمار وابسته‌اند و نباید برای تمام اسپیسرها یکسان فرض شوند.
آیا اسپیسر رکتوم سرطان را درمان می‌کند؟
خیر.
اسپیسر یک درمان ضدسرطان نیست.
این ماده برای کاهش مواجهه پرتویی رکتوم در برنامه‌های مناسب استفاده می‌شود.
درمان اصلی سرطان توسط پرتودرمانی، جراحی یا سایر روش‌های ضروری انجام می‌شود.
بنابراین وجود اسپیسر به معنی دریافت دوز درمانی بیشتر یا اثربخشی قطعی بالاتر در همه بیماران نیست.
اسپیسر چگونه کاشته می‌شود؟
کاشت اسپیسر معمولاً تحت هدایت تصویربرداری، به‌ویژه سونوگرافی، انجام می‌شود.
پزشک با استفاده از سوزن از ناحیه پرینه به فضای میان پروستات و رکتوم دسترسی پیدا می‌کند.
سپس پس از بررسی موقعیت مناسب سوزن، ماده فاصله‌دهنده تزریق می‌شود.
در بعضی روش‌ها ممکن است از بی‌حسی موضعی یا آرام‌بخشی استفاده شود.
تزریق باید توسط پزشک آموزش‌دیده و با توجه به خطر ورود ناخواسته ماده به دیواره رکتوم یا سایر ساختارها انجام شود.
آیا کاشت اسپیسر به جراحی باز نیاز دارد؟
معمولاً خیر.
در روش‌های رایج هیدروژلی، تزریق از طریق سوزن و با هدایت تصویربرداری انجام می‌شود.
بااین‌حال، این اقدام همچنان یک مداخله پزشکی است و ممکن است عوارضی ایجاد کند.
سرپایی‌بودن اقدام به معنی بدونخطر بودن آن نیست.
آیا اسپیسر همراه با نشانگر فیدوشیال کاشته می‌شود؟
در بعضی مراکز، کاشت نشانگرهای فیدوشیال و اسپیسر ممکن است در یک برنامه انجام شود.
اما نقش این دو متفاوت است.
فیدوشیال برای کمک به موقعیت‌یابی پروستات استفاده می‌شود.
در مقابل، اسپیسر برای افزایش فاصله میان پروستات و رکتوم در نظر گرفته شده است.
وجود یکی به معنی ضرورت دیگری نیست.
آیا اسپیسر واقعاً دوز رکتوم را کاهش می‌دهد؟
شواهد مطالعات بالینی نشان می‌دهند که اسپیسرهای مناسب می‌توانند در بسیاری از بیماران فاصله میان پروستات و رکتوم را افزایش دهند و دوز دریافتی بخشی از دیواره رکتوم را کاهش دهند.
در یک کارآزمایی تصادفی‌شده چندمرکزی روی ۲۲۲ مرد مبتلا به سرطان پروستات در مراحل T1 و T2، گروه دریافت‌کننده اسپیسر هیدروژلی با گروه بدون اسپیسر مقایسه شد.
در این مطالعه، کاهش دست‌کم ۲۵ درصدی حجم رکتوم دریافت‌کننده دوز ۷۰ گری در ۹۷٫۳ درصد از بیماران گروه اسپیسر گزارش شد.
اما این نتیجه مربوط به روش پرتودرمانی، دوز و جمعیت همان مطالعه است.
نباید این درصد را به معنی کاهش ۹۷درصدی عوارض گوارشی یا تضمین حفاظت کامل رکتوم تفسیر کرد.
آیا کاهش دوز رکتوم به معنی کاهش عوارض است؟
کاهش دوز رکتوم از نظر برنامه‌ریزی پرتودرمانی اهمیت دارد، اما برای نتیجه‌گیری درباره کاهش عوارض باید پیامدهای واقعی بیماران بررسی شوند.
مطالعاتی از کاهش برخی عوارض رکتوم و بهبود بعضی شاخص‌های کیفیت زندگی حمایت کرده‌اند.
در یک مرور نظام‌مند و فراتحلیل منتشرشده در سال ۲۰۲۵، استفاده از اسپیسر با کاهش بعضی عوارض رکتوم درجه دو یا بالاتر ارتباط داشت.
بااین‌حال، در همان مرور، برای برخی پیامدهای شدید یا شاخص‌های کیفیت زندگی، تفاوت آماری قطعی مشاهده نشد.
بنابراین باید میان شواهد کاهش دوز، کاهش بعضی عوارض و نبود تضمین برای تمام پیامدها تفاوت گذاشت.
عوارض رکتوم در پرتودرمانی پروستات چیست؟
بسته به دوز، حجم درمان و شرایط بیمار، عوارض رکتوم ممکن است شامل موارد زیر باشند:
افزایش دفعات دفع
احساس فوریت برای دفع
اسهال
درد یا ناراحتی رکتوم
خونریزی رکتال در بعضی موارد
التهاب مخاط رکتوم
تغییرات عملکرد روده در بلندمدت
این عوارض برای همه بیماران ایجاد نمی‌شوند.
همچنین بروز خون در مدفوع پس از پرتودرمانی نباید بدون بررسی، صرفاً به عارضه پرتویی نسبت داده شود.
آیا اسپیسر تمام عوارض پرتودرمانی را از بین می‌برد؟
خیر.
اسپیسر برای کاهش دوز رکتوم طراحی شده است، اما نمی‌تواند تمام عوارض پرتودرمانی را حذف کند.
برای مثال، عوارض ادراری ناشی از تابش به مثانه یا مجرای ادرار ممکن است همچنان ایجاد شوند.
همچنین میزان تأثیر اسپیسر بر علائم گوارشی به کیفیت کاشت و برنامه دوز بستگی دارد.
چه بیمارانی ممکن است از اسپیسر سود بیشتری ببرند؟
این موضوع باید فردی بررسی شود.
از جمله عوامل قابل توجه می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
نوع و دوز پرتودرمانی
موقعیت پروستات و رکتوم
امکان دستیابی به محدودیت‌های دوز رکتوم بدون اسپیسر
سابقه بیماری‌های گوارشی
مشکلات مربوط به انعقاد خون
سابقه اقدامات جراحی یا پرتودرمانی لگن
خطرات احتمالی کاشت در بیمار مشخص
نباید فرض کرد که اسپیسر برای هر بیمار دریافت‌کننده SBRT یا IMRT ضروری است.
آیا اسپیسر برای همه بیماران پروستات مناسب است؟
خیر.
در بعضی بیماران، شرایط آناتومیک یا پزشکی ممکن است سود کاشت را محدود یا خطر آن را افزایش دهد.
برای مثال، وجود عفونت فعال یا بعضی اختلالات انعقادی ممکن است نیازمند بررسی و مدیریت پیش از اقدام باشد.
همچنین سابقه درمان‌های قبلی لگن می‌تواند تصمیم‌گیری را پیچیده‌تر کند.
به همین دلیل، متخصص باید درباره امکان کاشت و مقدار سود مورد انتظار تصمیم بگیرد.
خطرات احتمالی کاشت اسپیسر چیست؟
کاشت هیدروژل ممکن است با عوارضی مانند درد، خونریزی، التهاب یا عفونت همراه شود.
در موارد نادر اما مهم، آسیب دیواره رکتوم، زخم یا ایجاد فیستول نیز گزارش شده است.
طبق اطلاعات ایمنی SpaceOAR، عوارض احتمالی می‌توانند شامل عفونت، آبسه، احتباس ادرار، آسیب مخاط رکتوم، زخم، سوراخ‌شدگی و سایر مشکلات جدی باشند.
این عوارض در همه بیماران رخ نمی‌دهند، اما باید پیش از رضایت به اقدام درباره آن‌ها توضیح داده شود.
چرا ورود اسپیسر به دیواره رکتوم خطرناک است؟
محل صحیح قرارگیری ماده فاصله‌دهنده اهمیت زیادی دارد.
اگر ماده به‌جای فضای مناسب، وارد دیواره رکتوم شود، ممکن است آسیب بافتی ایجاد کند.
این مشکل ممکن است بر ایمنی اجرای پرتودرمانی نیز اثر بگذارد.
به همین دلیل، هدایت تصویربرداری و بررسی موقعیت صحیح سوزن و ماده تزریق‌شده از اصول مهم انجام اقدام هستند.
آیا کاشت اسپیسر باعث عفونت می‌شود؟
عفونت از عوارض احتمالی هر اقدام تهاجمی است.
بااین‌حال، احتمال عفونت به روش انجام، شرایط بیمار و رعایت اصول استریل بستگی دارد.
اگر بیمار پس از کاشت دچار تب، درد رو به افزایش، ترشح غیرعادی یا ضعف شدید شود، باید فوراً بررسی شود.
آیا اسپیسر درد دارد؟
ممکن است هنگام تزریق یا پس از آن، درد یا احساس فشار موقت ایجاد شود.
در بسیاری از بیماران این ناراحتی محدود است.
اما درد شدید یا پیشرونده طبیعی فرض نمی‌شود و باید به تیم پزشکی گزارش شود.
آیا اسپیسر در سی‌تی یا MRI دیده می‌شود؟
قابلیت مشاهده به نوع ماده و روش تصویربرداری بستگی دارد.
بعضی هیدروژل‌ها در MRI بهتر قابل شناسایی هستند.
برخی فرآورده‌ها نیز دارای ویژگی‌هایی هستند که مشاهده آن‌ها را در سی‌تی آسان‌تر می‌کند.
این اطلاعات به تیم برنامه‌ریزی کمک می‌کند فاصله ایجادشده و موقعیت ماده را بررسی کند.
اسپیسر چه زمانی نسبت به پرتودرمانی قرار داده می‌شود؟
اسپیسر معمولاً پیش از تصویربرداری نهایی برنامه‌ریزی یا آغاز پرتودرمانی قرار داده می‌شود تا موقعیت جدید پروستات و رکتوم در طراحی دوز لحاظ شود.
اما فاصله زمانی دقیق میان کاشت و سی‌تی سیمولیشن به پروتکل مرکز بستگی دارد.
بیمار باید دستور اختصاصی دریافت کند.
آیا اسپیسر برای پرتودرمانی بعد از برداشت پروستات استفاده می‌شود؟
کاربرد رایج بسیاری از اسپیسرهای رکتوم مربوط به پرتودرمانی پروستات درجا است.
پس از پروستاتکتومی، آناتومی لگن تغییر می‌کند و استفاده از اسپیسر ممکن است شرایط کاملاً متفاوتی داشته باشد.
بنابراین نباید شواهد مربوط به پروستات سالم را بدون بررسی به پرتودرمانی بستر پروستات پس از جراحی تعمیم داد.
اسپیسر چه تفاوتی با تکنیک IMRT یا VMAT دارد؟
IMRT و VMAT روش‌هایی برای طراحی و رساندن پرتو هستند.
اسپیسر یک اقدام آناتومیک است که با افزایش فاصله میان ساختارها می‌تواند به کاهش دوز رکتوم کمک کند.
این روش‌ها ممکن است در شرایط مناسب مکمل یکدیگر باشند.
اما اسپیسر جایگزین طراحی دقیق دوز یا تصویربرداری هدایت‌شده نیست.
آیا اسپیسر باعث افزایش احتمال درمان قطعی سرطان می‌شود؟
هدف اصلی اسپیسر، کاهش مواجهه رکتوم با تابش است.
نمی‌توان از کاهش دوز رکتوم نتیجه گرفت که اسپیسر به‌خودی‌خود شانس درمان قطعی سرطان را افزایش می‌دهد.
اثربخشی ضدسرطان به عوامل دیگری مانند نوع بیماری، مرحله، دوز درمانی و سایر درمان‌ها بستگی دارد.
چه علائمی بعد از کاشت نیاز به مراجعه فوری دارند؟
تب یا لرز، درد شدید لگن یا رکتوم، خونریزی قابل توجه، ناتوانی در دفع ادرار یا مدفوع و ترشح غیرعادی باید فوراً به تیم درمان گزارش شوند.
این علائم ممکن است ناشی از عوارض اقدام یا مشکلات دیگر باشند و نیازمند تشخیص پزشکی هستند.
سؤالات متداول
۱. آیا اسپیسر رکتوم برای همه بیماران پرتودرمانی پروستات لازم است؟
خیر. استفاده از آن به شرایط آناتومیک، نوع پرتودرمانی و ارزیابی سود و خطر در هر بیمار بستگی دارد.
۲. آیا اسپیسر می‌تواند عوارض روده را کاملاً از بین ببرد؟
خیر. مطالعات از کاهش دوز رکتوم و بعضی عوارض حمایت می‌کنند، اما حذف کامل خطر عوارض گوارشی تضمین نمی‌شود.
۳. آیا کاشت اسپیسر خطرناک است؟
این اقدام معمولاً با هدف افزایش ایمنی پرتودرمانی انجام می‌شود، اما مانند سایر مداخلات پزشکی ممکن است با خونریزی، عفونت یا در موارد نادر آسیب جدی رکتوم همراه باشد.
جمع‌بندی
اسپیسر رکتوم یکی از روش‌های کاهش دوز دریافتی رکتوم در بعضی برنامه‌های پرتودرمانی پروستات است.
این روش با ایجاد فاصله میان پروستات و رکتوم ممکن است به کاهش مواجهه پرتویی بافت سالم کمک کند.
شواهد بالینی از کاهش برخی شاخص‌های دوز و بعضی عوارض رکتوم حمایت می‌کنند.
اما اسپیسر برای همه بیماران ضروری نیست و کاشت آن نیز خطراتی دارد.
تصمیم نهایی باید بر اساس نیاز واقعی بیمار، کیفیت برنامه پرتودرمانی بدون اسپیسر و ارزیابی ایمنی اقدام انجام شود.
منابع علمی معتبر
۱. American Brachytherapy Society. (2025).
American Brachytherapy Society rectoprostatic gel spacer consensus statement.
Brachytherapy, 24(6), 833–843.
DOI: 10.1016/j.brachy.2025.07.013
https://doi.org/10.1016/j.brachy.2025.07.013
۲. Hamstra DA, et al.
Hydrogel Spacer Application Technique, Patient Tolerance and Impact on Prostate Intensity Modulated Radiation Therapy: Results from a Prospective, Multicenter, Pivotal Randomized Controlled Trial.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37592484/
۳. Perirectal spacers in radiotherapy for prostate cancer – a systematic review and meta-analysis. (2025).
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12051878/
۴. U.S. Food and Drug Administration.
SpaceOAR System — Decision Summary.
https://www.accessdata.fda.gov/cdrh_docs/reviews/DEN140030.pdf
۵. SpaceOAR.
Important Safety Information.
منبع سازنده برای مشخصات محصول و عوارض احتمالی؛ نه اثبات برتری بالینی.
https://www.spaceoar.com/us/en/risks.html
دیدگاهها
۰ دیدگاهدیدگاه شما پس از بررسی نمایش داده می‌شود.
هنوز دیدگاهی منتشر نشده است.