پرتودرمانی استریوتاکتیک بدن یا SBRT یکی از روش‌های پرتودرمانی با دقت بالا است که در بیماران منتخب برای درمان بعضی تومورها یا ضایعات محدود استفاده می‌شود.
در این روش، معمولاً دوز بالایی از پرتو در تعداد جلسات نسبتاً کم به ناحیه هدف رسانده می‌شود. به همین دلیل، دقت در تعیین موقعیت تومور و کنترل تغییرات آن اهمیت زیادی دارد.
یکی از چالش‌های مهم SBRT در نواحی مانند ریه و کبد، حرکت تومور هنگام نفس‌کشیدن است.
حرکت تومور با تنفس در SBRT معمولاً از طریق تصویربرداری ویژه و استفاده از روش‌هایی مانند 4D-CT، حبس نفس، گیتینگ تنفسی یا ردیابی حرکت ارزیابی و مدیریت می‌شود.
اما همه بیماران به یک روش یکسان نیاز ندارند. انتخاب تکنیک باید با توجه به محل ضایعه، میزان حرکت، توانایی بیمار و امکانات فنی مرکز انجام شود.
SBRT چیست؟
SBRT مخفف Stereotactic Body Radiation Therapy است.
این روش نوعی پرتودرمانی خارجی است که در آن دوز درمانی با دقت فضایی بالا و در تعداد محدودی از جلسات به حجم هدف رسانده می‌شود.
SBRT ممکن است برای بعضی بیماران مبتلا به سرطان ریه در مراحل اولیه، برخی ضایعات کبدی یا سایر شرایط مشخص استفاده شود.
با این حال، کاربرد آن به نوع و مرحله بیماری، اندازه و محل تومور و نزدیکی به اندام‌های حساس بستگی دارد.
چرا حرکت تومور در SBRT اهمیت دارد؟
تومورهای واقع در قفسه سینه و شکم ممکن است همراه با حرکت دیافراگم و سایر ساختارها در چرخه تنفس جابه‌جا شوند.
این حرکت ممکن است در جهات مختلف رخ دهد.
اگر برنامه پرتودرمانی فقط بر اساس یک تصویر ثابت تهیه شود، ممکن است تمام محدوده حرکت تومور به‌درستی در نظر گرفته نشود.
از سوی دیگر، افزایش بیش‌ازحد حاشیه درمان برای پوشش حرکت می‌تواند موجب تابش بیشتر به بافت‌های سالم شود.
بنابراین تیم درمان باید میان پوشش مناسب هدف و محدودکردن دوز اندام‌های سالم تعادل برقرار کند.
آیا تومور در تمام بیماران هنگام تنفس حرکت می‌کند؟
میزان حرکت به محل تومور و ویژگی‌های آن بستگی دارد.
بعضی ضایعات ممکن است حرکت قابل توجهی داشته باشند، درحالی‌که حرکت برخی دیگر محدودتر است.
حتی دو تومور در یک اندام نیز ممکن است الگوهای حرکت متفاوتی نشان دهند.
بنابراین نباید مقدار حرکت را فقط بر اساس نوع سرطان پیش‌بینی کرد.
ارزیابی اختصاصی بیمار اهمیت دارد.
4D-CT در SBRT چیست؟
سی‌تی‌اسکن چهاربعدی یا 4D-CT روشی است که اطلاعات تصویربرداری را در ارتباط با چرخه تنفس ثبت می‌کند.
در این روش، تصاویر می‌توانند به مراحل مختلف دم و بازدم مرتبط شوند.
هدف آن است که تیم درمان بتواند تغییر موقعیت ناحیه هدف را در چرخه تنفس بررسی کند.
گزارش به‌روزشده AAPM درباره مدیریت حرکت تنفسی در پرتودرمانی که در سپتامبر ۲۰۲۶ منتشر شده، 4D-CT را یکی از فناوری‌های اصلی برای ارزیابی حرکت تنفسی در برنامه‌ریزی معرفی می‌کند.
آیا 4D-CT مانند سی‌تی‌اسکن معمولی است؟
هر دو روش از پرتو ایکس برای تصویربرداری استفاده می‌کنند.
اما 4D-CT علاوه بر اطلاعات فضایی، تلاش می‌کند تغییرات موقعیت ساختارها را در ارتباط با تنفس مشخص کند.
این اطلاعات می‌توانند برای تعیین محدوده حرکت تومور در برنامه پرتودرمانی مفید باشند.
آیا نتیجه 4D-CT همیشه دقیق است؟
خیر.
اگر بیمار هنگام تصویربرداری الگوی تنفس نامنظم داشته باشد، ممکن است تصاویر دچار خطا یا آرتیفکت شوند.
همچنین وضعیت تنفس در روز شبیه‌سازی ممکن است با جلسات بعدی یکسان نباشد.
به همین دلیل، کیفیت تصاویر و تکرارپذیری الگوی تنفس باید بررسی شوند.
حجم ITV در پرتودرمانی چیست؟
ITV مخفف Internal Target Volume است.
این مفهوم برای درنظرگرفتن تغییرات موقعیت و شکل حجم هدف به علت حرکات داخلی بدن استفاده می‌شود.
در برنامه‌هایی که حرکت تنفسی باید پوشش داده شود، ITV می‌تواند محدوده‌ای را دربرگیرد که تومور در طول چرخه تنفس اشغال می‌کند.
با این حال، ITV با حاشیه‌های مربوط به خطای تنظیم موقعیت و سایر عدم قطعیت‌ها یکسان نیست.
برنامه‌ریزی پرتودرمانی باید بر اساس تعاریف حجم‌های هدف و روش انتخاب‌شده انجام شود.
روش‌های مدیریت حرکت تومور در SBRT
روش | عملکرد اصلی | نکته مهم |
4D-CT و پوشش حرکت | اندازه‌گیری محدوده حرکت و لحاظ‌کردن آن در برنامه | به کیفیت ثبت تنفس وابسته است |
حبس نفس | کاهش حرکت در زمان مشخص | نیازمند توانایی تکرار حبس نفس |
گیتینگ تنفسی | تابش در بخش انتخاب‌شده چرخه تنفس | به پایش قابل اعتماد تنفس نیاز دارد |
ردیابی تومور | تطبیق موقعیت تابش با حرکت هدف در سامانه‌های مناسب | به فناوری و کنترل کیفیت اختصاصی وابسته است |
فشرده‌سازی شکم | محدودکردن حرکت در بعضی بیماران | برای همه افراد مناسب نیست |
حبس نفس در SBRT چگونه انجام می‌شود؟
در بعضی برنامه‌ها از بیمار خواسته می‌شود برای مدت کوتاهی نفس خود را در وضعیت مشخصی نگه دارد.
این روش می‌تواند حرکت تنفسی هدف را در مدت تابش محدود کند.
اما موفقیت آن به توانایی بیمار در تکرار وضعیت تنفسی بستگی دارد.
در گزارش AAPM سال ۲۰۲۶ تأکید شده که حبس نفس باید پیش از شروع درمان از نظر تکرارپذیری ارزیابی شود.
آیا بیمار باید مدت طولانی نفس خود را نگه دارد؟
معمولاً روش حبس نفس بر اساس دوره‌های کوتاه و قابل تکرار طراحی می‌شود.
مدت هر دوره به برنامه تصویربرداری و سامانه درمانی بستگی دارد.
اگر بیمار توانایی انجام حبس نفس قابل تکرار را نداشته باشد، تیم درمان ممکن است روش دیگری را انتخاب کند.
بنابراین حبس نفس نباید بدون ارزیابی توانایی بیمار به‌عنوان روش عمومی تجویز شود.
گیتینگ تنفسی چیست؟
گیتینگ یا Respiratory Gating روشی است که در آن تابش فقط در محدوده انتخاب‌شده‌ای از چرخه تنفس انجام می‌شود.
برای مثال، ممکن است سامانه هنگامی اجازه تابش بدهد که سیگنال تنفسی در محدوده از پیش تعیین‌شده قرار گرفته باشد.
وقتی وضعیت تنفس از محدوده مورد قبول خارج شود، تابش متوقف می‌شود.
این روش می‌تواند امکان مدیریت حرکت هدف را فراهم کند.
با این حال، رابطه میان سیگنال ثبت‌شده و حرکت واقعی تومور باید به‌دقت ارزیابی شود.
آیا حسگرهای سطح بدن موقعیت دقیق تومور را نشان می‌دهند؟
نه همیشه.
در برخی سامانه‌ها، حرکت سطح شکم یا قفسه سینه به‌عنوان نشانه‌ای از الگوی تنفس اندازه‌گیری می‌شود.
اما حرکت سطح بدن الزاماً دقیقاً معادل حرکت داخلی تومور نیست.
گزارش AAPM بر اهمیت ارزیابی رابطه میان نشانگر خارجی و موقعیت واقعی ساختارهای داخلی تأکید می‌کند.
این تفاوت به‌خصوص در بیماران دارای تنفس نامنظم ممکن است اهمیت بیشتری پیدا کند.
ردیابی تومور یا Tumor Tracking چیست؟
ردیابی تومور به مجموعه روش‌هایی گفته می‌شود که تلاش می‌کنند موقعیت هدف متحرک را طی درمان شناسایی کرده و تابش را متناسب با آن مدیریت کنند.
در برخی سامانه‌ها، این کار با تصویربرداری مکرر، مشاهده نشانگرهای کاشته‌شده یا فناوری‌های دیگر انجام می‌شود.
بسته به دستگاه، ممکن است موقعیت پرتو یا بخش‌هایی از سامانه درمان در پاسخ به حرکت هدف تنظیم شوند.
اما همه دستگاه‌های SBRT دارای قابلیت ردیابی واقعی تومور نیستند.
همچنین ردیابی حرکت به کنترل کیفیت و ارزیابی اختصاصی نیاز دارد.
آیا برای ردیابی تومور باید نشانگر کاشت؟
در بعضی بیماران ممکن است از نشانگرهای فیدوشیال استفاده شود.
این نشانگرها می‌توانند در تصویربرداری برای شناسایی موقعیت ناحیه مورد نظر کمک‌کننده باشند.
با این حال، کاشت نشانگر برای تمام بیماران SBRT ضروری نیست.
برخی روش‌ها از ویژگی‌های تصویری خود تومور یا سایر ساختارهای داخلی استفاده می‌کنند.
همچنین کاشت نشانگر یک اقدام پزشکی است و ممکن است خطراتی داشته باشد.
تصمیم درباره ضرورت آن باید بر اساس فایده مورد انتظار و شرایط بیمار انجام شود.
فشرده‌سازی شکم در SBRT چیست؟
در بعضی برنامه‌های پرتودرمانی، از تجهیزات مخصوصی برای اعمال فشار کنترل‌شده به ناحیه شکم استفاده می‌شود.
هدف می‌تواند کاهش دامنه حرکت تنفسی بعضی ساختارها باشد.
اما این روش برای همه بیماران مناسب یا قابل تحمل نیست.
برای مثال، بیمار دارای درد قابل توجه یا بعضی مشکلات تنفسی ممکن است نتواند از آن استفاده کند.
به همین دلیل، انتخاب این روش باید پس از ارزیابی انجام شود.
آیا نفس‌کشیدن طبیعی هنگام SBRT مجاز است؟
در بسیاری از برنامه‌ها، بله.
بعضی روش‌های SBRT بر اساس تنفس آزاد و پوشش محدوده حرکت تومور طراحی می‌شوند.
در سایر برنامه‌ها ممکن است حبس نفس یا گیتینگ لازم باشد.
بنابراین بیمار باید دستور همان مرکز درمان را دنبال کند.
هیچ روش تنفسی واحدی برای همه بیماران مناسب نیست.
چرا تصویربرداری روزانه در SBRT اهمیت دارد؟
حتی پس از طراحی دقیق پرتودرمانی، ممکن است موقعیت بدن یا اندام‌ها در روز درمان تغییر کند.
به همین دلیل، تصویربرداری هدایت‌شده مانند CBCT می‌تواند برای بررسی موقعیت هدف و ساختارهای اطراف استفاده شود.
در SBRT، به دلیل دوز بالاتر هر جلسه و اهمیت دقت هندسی، کنترل موقعیت بیمار اهمیت ویژه‌ای دارد.
طبق گزارش AAPM سال ۲۰۲۶، برای SBRT یا SABR استفاده از تصویربرداری سه‌بعدی یا چهاربعدی پیش از درمان توصیه شده و پایش حرکت در طول درمان نیز در صورت دسترسی بسیار مطلوب است.
آیا CBCT می‌تواند جایگزین 4D-CT شود؟
این دو روش کاربردهای مرتبط اما متفاوتی دارند.
4D-CT معمولاً برای بررسی حرکت تنفسی در مرحله برنامه‌ریزی استفاده می‌شود.
CBCT در اتاق پرتودرمانی اغلب برای بررسی موقعیت بیمار پیش از تابش به کار می‌رود.
برخی سامانه‌ها امکانات تصویربرداری چهاربعدی در اتاق درمان نیز دارند.
بنابراین امکان جایگزینی یا تکمیل این روش‌ها به فناوری مرکز و پروتکل درمان بستگی دارد.
آیا حرکت تومور با تنفس می‌تواند باعث تابش اشتباه شود؟
اگر حرکت هدف به‌درستی در برنامه‌ریزی و اجرای پرتودرمانی مدیریت نشود، ممکن است اختلافی میان موقعیت واقعی تومور و محدوده مورد انتظار ایجاد شود.
هدف روش‌های مدیریت حرکت، کاهش این عدم قطعیت است.
اما هیچ فناوری نمی‌تواند تمام منابع خطا را به‌طور کامل حذف کند.
به همین دلیل، ارزیابی حرکت، کنترل وضعیت و تضمین کیفیت بخشی جدایی‌ناپذیر از SBRT هستند.
آیا SBRT برای تومورهای نزدیک قلب یا مجاری هوایی قابل انجام است؟
در بعضی بیماران ممکن است، اما خطرات و محدودیت‌های درمان باید به‌دقت بررسی شوند.
نزدیکی تومور به ساختارهای حساس مانند راه‌های هوایی مرکزی، قلب، مری یا عروق بزرگ می‌تواند بر انتخاب دوز و تعداد جلسات اثر بگذارد.
در برخی ضایعات، روش یا تقسیم‌بندی متفاوت دوز ممکن است مناسب‌تر باشد.
بنابراین نمی‌توان تنها بر اساس اندازه کوچک تومور نتیجه گرفت که SBRT با هر برنامه‌ای ایمن است.
آیا حرکت تومور در کبد با حرکت تومور ریه یکسان است؟
خیر.
الگوی حرکت به محل ضایعه و ارتباط آن با دیافراگم و سایر ساختارها بستگی دارد.
در بعضی تومورهای کبدی، حرکت تنفسی ممکن است قابل توجه باشد.
اما میزان حرکت باید برای هر بیمار ارزیابی شود.
همچنین مشاهده مستقیم ضایعه کبدی با بعضی روش‌های تصویربرداری ممکن است دشوارتر از برخی ضایعات ریوی باشد.
در این شرایط، انتخاب راهبرد تصویربرداری و مدیریت حرکت اهمیت دارد.
آیا مدیریت حرکت باعث کاهش عوارض SBRT می‌شود؟
هدف روش‌های مدیریت حرکت، افزایش اطمینان از پوشش هدف و کاهش تابش غیرضروری به بافت‌های سالم است.
در برخی برنامه‌ها، کنترل مناسب حرکت ممکن است امکان کاهش حجم تحت درمان را فراهم کند.
اما نمی‌توان ادعا کرد که هر روش مدیریت حرکت در تمام بیماران موجب کاهش قطعی عوارض بالینی می‌شود.
اثربخشی به محل تومور، الگوی حرکت، طراحی دوز و کیفیت اجرای درمان بستگی دارد.
اگر بیمار هنگام SBRT سرفه کند چه می‌شود؟
سرفه یا تغییر ناگهانی الگوی تنفس ممکن است بر موقعیت هدف اثر بگذارد.
در سامانه‌هایی که پایش حرکت دارند، ممکن است تابش متوقف شود یا تیم درمان برای اصلاح وضعیت اقدام کند.
اگر بیمار سرفه مکرر یا مشکل تنفسی دارد، بهتر است پیش از شروع درمان موضوع را اطلاع دهد.
تیم درمان می‌تواند درباره امکان اجرای ایمن برنامه یا ضرورت تنظیم روش تصمیم بگیرد.
بیمار پیش از SBRT چه سؤالاتی از پزشک بپرسد؟
پرسش‌های مهم عبارت‌اند از:
آیا تومور من هنگام تنفس حرکت قابل توجهی دارد؟
برای اندازه‌گیری حرکت از چه تصویربرداری استفاده می‌شود؟
آیا لازم است نفس خود را نگه دارم؟
آیا از گیتینگ یا ردیابی تومور استفاده خواهد شد؟
اگر نتوانم حبس نفس را تکرار کنم، روش جایگزین چیست؟
چه اندام‌های حساسی در نزدیکی ناحیه درمان قرار دارند؟
چه اقداماتی برای کنترل موقعیت قبل از تابش انجام می‌شود؟
سؤالات متداول
۱. آیا هنگام SBRT باید نفس خود را نگه داریم؟
نه همیشه. بعضی برنامه‌ها با تنفس طبیعی انجام می‌شوند و برخی از حبس نفس یا گیتینگ استفاده می‌کنند. انتخاب روش به محل تومور و ارزیابی حرکت بستگی دارد.
۲. سی‌تی چهاربعدی چه کمکی به SBRT می‌کند؟
4D-CT اطلاعاتی درباره تغییر موقعیت تومور در چرخه تنفس ارائه می‌دهد و می‌تواند به تعیین محدوده حرکت در برنامه پرتودرمانی کمک کند.
۳. آیا حرکت تومور با تنفس باعث می‌شود SBRT خطرناک باشد؟
حرکت تنفسی یکی از عوامل مهم برنامه‌ریزی است، اما روش‌های تخصصی برای ارزیابی و مدیریت آن وجود دارند. مناسب‌بودن SBRT باید بر اساس شرایط اختصاصی بیمار تعیین شود.
جمع‌بندی
حرکت تومور هنگام تنفس یکی از چالش‌های مهم در SBRT نواحی قفسه سینه و شکم است.
برای مدیریت این حرکت می‌توان از روش‌هایی مانند 4D-CT، حبس نفس، گیتینگ تنفسی، ردیابی تومور یا پوشش محدوده حرکت در برنامه پرتودرمانی استفاده کرد.
هیچ‌یک از این روش‌ها برای تمام بیماران بهترین انتخاب نیستند.
مهم‌ترین موضوع، اندازه‌گیری مناسب حرکت و انتخاب روشی است که با ویژگی‌های بیمار، امکانات مرکز و محدودیت‌های ایمنی هماهنگ باشد.
دقت برنامه‌ریزی، تصویربرداری هدایت‌شده و کنترل کیفیت نقش اساسی در اجرای مناسب SBRT دارند.
منابع علمی معتبر
۱. American Association of Physicists in Medicine (AAPM). (2026).
AAPM Task Group 324 Report 91.b: The Management of Respiratory Motion in Radiation Oncology.
Medical Physics, 53(10), e70677.
DOI: 10.1002/mp.70677
https://doi.org/10.1002/mp.70677
۲. Keall PJ, Mageras GS, Balter JM, Emery RS, Forster KM, et al. (2006).
The management of respiratory motion in radiation oncology: Report of AAPM Task Group 76.
Medical Physics, 33(10), 3874–3900.
DOI: 10.1118/1.2349696
https://doi.org/10.1118/1.2349696
۳. Freislederer P, Batista V, Öllers M, et al. (2022).
ESTRO-ACROP guideline on surface guided radiation therapy.
Radiotherapy and Oncology, 173, 188–196.
https://www.thegreenjournal.com/article/S0167-8140(22)04132-9/fulltext
۴. Radiological Society of North America (RSNA) / American College of Radiology (ACR).
Stereotactic Radiosurgery (SRS) and Stereotactic Body Radiotherapy (SBRT).
دیدگاهها
۰ دیدگاهدیدگاه شما پس از بررسی نمایش داده می‌شود.
هنوز دیدگاهی منتشر نشده است.