ابتلای یکی از اعضای خانواده به سرطان ممکن است این نگرانی را ایجاد کند که آیا سایر افراد خانواده نیز در معرض خطر هستند. با این حال، هر سابقه خانوادگی سرطان به معنای وجود یک بیماری ژنتیکی ارثی نیست. بیشتر سرطان‌ها در نتیجه مجموعه‌ای از تغییرات ژنتیکی اکتسابی، عوامل محیطی، افزایش سن و شرایط فردی ایجاد می‌شوند و تنها بخشی از آن‌ها با استعداد ارثی شناخته‌شده ارتباط دارند.
اهمیت سابقه خانوادگی زمانی بیشتر می‌شود که چند نفر از بستگان نزدیک به سرطان‌های مشابه یا مرتبط مبتلا شده باشند، بیماری در سنین پایین تشخیص داده شده باشد یا نوع خاصی از سرطان در خانواده مشاهده شود.
در چنین شرایطی، پزشک ممکن است مشاوره ژنتیک و در صورت وجود اندیکاسیون، آزمایش ژنتیک سرطان را توصیه کند.
شناسایی یک تغییر ژنتیکی بیماری‌زا می‌تواند به انتخاب برنامه غربالگری، اقدامات پیشگیرانه، تصمیم‌های درمانی و ارزیابی خطر سایر اعضای خانواده کمک کند. البته نتیجه آزمایش همیشه قطعی و قابل تفسیر ساده نیست و باید توسط متخصص آشنا با ژنتیک سرطان بررسی شود.
سرطان ارثی چیست و چه تفاوتی با سرطان غیرارثی دارد؟
سرطان ارثی به سرطان‌هایی گفته می‌شود که احتمال بروز آن‌ها تحت تأثیر یک استعداد ژنتیکی قابل انتقال در خانواده افزایش یافته است.
در این شرایط، فرد ممکن است یک گونه ژنتیکی بیماری‌زا یا احتمالاً بیماری‌زا را از یکی از والدین خود به ارث برده باشد.
این تغییر ژنتیکی معمولاً در سلول‌های زایشی وجود دارد و به همین دلیل می‌تواند در بسیاری از سلول‌های بدن شناسایی شود.
در مقابل، تغییرات ژنتیکی اکتسابی در طول زندگی در برخی سلول‌ها ایجاد می‌شوند و معمولاً به فرزندان منتقل نمی‌شوند.
آیا تمام سرطان‌ها منشأ ژنتیکی دارند؟
تمام سرطان‌ها با تغییرات ژنتیکی در سلول‌ها ارتباط دارند، اما این موضوع به معنی ارثی‌بودن همه سرطان‌ها نیست.
تفاوت مهم میان «ژنتیکی» و «ارثی» در این است که تغییرات ژنتیکی ممکن است فقط در سلول‌های تومور ایجاد شده باشند؛ درحالی‌که تغییرات ارثی از ابتدا در بدن فرد وجود دارند.
برای مثال، وجود یک جهش در نمونه تومور الزاماً نشان نمی‌دهد که همان جهش از والدین به ارث رسیده است.
برای بررسی این موضوع ممکن است آزمایش ژنتیک ژرم‌لاین (Germline Genetic Testing) لازم باشد.
چه زمانی سابقه خانوادگی سرطان نگران‌کننده است؟
طبق منابع مؤسسه ملی سرطان آمریکا و راهنمای ASCO، برخی الگوهای خانوادگی می‌توانند احتمال وجود سندرم استعداد ارثی سرطان را افزایش دهند.
ابتلای چند نفر از بستگان نزدیک به سرطان
اگر چند نفر از بستگان درجه اول یا دوم به سرطان‌های مشابه یا مرتبط مبتلا شده باشند، بررسی دقیق‌تر سابقه خانوادگی اهمیت پیدا می‌کند.
بستگان درجه اول شامل پدر، مادر، خواهر، برادر و فرزندان هستند.
بستگان درجه دوم شامل پدربزرگ، مادربزرگ، عمو، عمه، دایی، خاله، نوه و خواهر یا برادر ناتنی می‌شوند.
با این حال، تعداد مبتلایان تنها معیار تصمیم‌گیری نیست. نوع سرطان، سن تشخیص و ارتباط خانوادگی افراد نیز اهمیت دارد.
تشخیص سرطان در سن پایین
برخی سرطان‌ها اگر در سنین پایین‌تر از الگوی معمول تشخیص داده شوند، احتمال زمینه ارثی را مطرح می‌کنند.
برای مثال، تشخیص سرطان کولورکتال پیش از ۵۰ سالگی می‌تواند یکی از دلایل بررسی سندرم‌های ارثی مرتبط باشد.
البته تشخیص سرطان در سن پایین به‌تنهایی وجود جهش ارثی را ثابت نمی‌کند.
ابتلای یک فرد به چند سرطان اولیه
اگر شخصی در طول زندگی به دو یا چند سرطان اولیه مستقل مبتلا شود، احتمال وجود استعداد ژنتیکی باید متناسب با نوع سرطان‌ها بررسی شود.
برای نمونه، وقوع هم‌زمان یا متوالی سرطان‌های مشخص پستان و تخمدان در یک فرد ممکن است بررسی ژن‌های مرتبط را مطرح کند.
سرطان‌های نادر یا الگوهای خاص
بعضی انواع سرطان، حتی بدون سابقه خانوادگی گسترده، می‌توانند اندیکاسیون بررسی ژنتیک باشند.
برای مثال، سرطان پستان در مردان یکی از وضعیت‌هایی است که ضرورت ارزیابی ژنتیکی را مطرح می‌کند.
چه سرطان‌هایی بیشتر با سندرم‌های ارثی ارتباط دارند؟
برخی سندرم‌های شناخته‌شده می‌توانند خطر چند نوع سرطان را افزایش دهند.
سندرم یا ژن مرتبط | سرطان‌های مهم مرتبط |
BRCA1 و BRCA2 | پستان، تخمدان، پروستات و لوزالمعده |
سندرم لینچ | کولورکتال، آندومتر و بعضی سرطان‌های دیگر |
APC و پولیپوز آدنوماتوز خانوادگی | سرطان کولورکتال و تومورهای مرتبط |
TP53 و سندرم لی‌فرامنی | انواع مشخصی از سارکوم، سرطان پستان، تومورهای مغزی و سایر سرطان‌ها |
PTEN | پستان، تیروئید، آندومتر و برخی ضایعات دیگر |
این جدول به معنی ایجاد قطعی سرطان در حاملان تغییرات ژنتیکی نیست. میزان خطر بسته به ژن، نوع تغییر، سن، جنس و سابقه خانوادگی متفاوت است.
سرطان پستان در خانواده چه زمانی آزمایش BRCA را مطرح می‌کند؟
ژن‌های BRCA1 و BRCA2 در ترمیم آسیب DNA نقش دارند.
بعضی تغییرات بیماری‌زا در این ژن‌ها می‌توانند خطر ابتلا به سرطان پستان و تخمدان را افزایش دهند و با برخی سرطان‌های دیگر نیز ارتباط داشته باشند.
در مواردی مانند سرطان پستان در سن پایین، سرطان پستان در مردان، سرطان تخمدان یا وجود الگوی خانوادگی مشخص، آزمایش ژنتیک ممکن است پیشنهاد شود.
با این حال، آزمایش BRCA برای تمام افراد دارای یک خویشاوند مبتلا به سرطان پستان ضروری نیست.
از سوی دیگر، برخی بیماران حتی بدون سابقه خانوادگی قابل توجه، بر اساس نوع و سن تشخیص سرطان خود واجد شرایط بررسی ژنتیکی هستند.
بنابراین تصمیم باید بر اساس معیارهای اختصاصی و به‌روز انجام شود.
آیا سابقه خانوادگی سرطان پروستات نیاز به آزمایش ژنتیک دارد؟
در برخی شرایط، بله.
وجود سرطان پروستات پرخطر، پیشرفته یا متاستاتیک در فرد مبتلا، یا الگوی خانوادگی مشخصی از سرطان پروستات همراه با سرطان‌های پستان، تخمدان یا لوزالمعده، ممکن است بررسی ژنتیک را مطرح کند.
ژن‌هایی مانند BRCA2، BRCA1 و بعضی ژن‌های ترمیم DNA می‌توانند در ارزیابی استعداد ارثی سرطان پروستات اهمیت داشته باشند.
نتیجه آزمایش ژنتیک ممکن است علاوه بر ارزیابی خطر خانواده، در انتخاب درمان برخی بیماران مبتلا به سرطان پیشرفته نیز مؤثر باشد.
با این حال، شرایط انجام آزمایش ژرم‌لاین و آزمایش مولکولی روی تومور یکسان نیست.
سابقه خانوادگی سرطان روده بزرگ چه زمانی مهم است؟
سرطان کولورکتال یکی از سرطان‌هایی است که بررسی سابقه خانوادگی در آن اهمیت زیادی دارد.
اگر سرطان روده بزرگ یا آندومتر در چند نفر از بستگان نزدیک مشاهده شود، به‌خصوص در سنین پایین، پزشک ممکن است احتمال سندرم لینچ را بررسی کند.
در سندرم لینچ، تغییرات ارثی در بعضی ژن‌های مسئول ترمیم عدم تطابق DNA می‌توانند خطر سرطان را افزایش دهند.
بررسی تومور از نظر نقص سیستم ترمیم DNA یا ناپایداری ریزماهواره‌ای ممکن است به شناسایی بیمارانی کمک کند که به ارزیابی ژنتیک نیاز دارند.
البته وجود MSI-H یا dMMR در تومور همیشه به معنای سندرم لینچ نیست و ممکن است منشأ غیرارثی داشته باشد.
سابقه سرطان از طرف مادر مهم‌تر است یا پدر؟
هر دو اهمیت دارند.
یکی از باورهای نادرست این است که سرطان‌های ارثی پستان یا تخمدان فقط از طرف مادر منتقل می‌شوند.
در واقع، تغییرات بیماری‌زا در بسیاری از ژن‌های مرتبط با استعداد سرطان می‌توانند از پدر یا مادر به فرزند منتقل شوند.
برای مثال، یک مرد می‌تواند حامل تغییر بیماری‌زای BRCA باشد و آن را به فرزندان خود انتقال دهد.
به همین دلیل، در مشاوره ژنتیک باید سابقه سرطان در هر دو شاخه خانواده بررسی شود.
مشاوره ژنتیک سرطان چیست؟
مشاوره ژنتیک فرآیندی تخصصی برای ارزیابی احتمال استعداد ارثی، توضیح گزینه‌های آزمایش و بررسی پیامدهای احتمالی نتایج است.
هدف مشاوره فقط درخواست یک آزمایش خون نیست.
مشاور ژنتیک یا پزشک آموزش‌دیده ابتدا اطلاعات پزشکی و خانوادگی را جمع‌آوری می‌کند و سپس درباره ضرورت آزمایش تصمیم می‌گیرد.
در جلسه مشاوره ژنتیک چه اطلاعاتی بررسی می‌شود؟
معمولاً اطلاعاتی مانند موارد زیر بررسی می‌شوند:
نوع سرطان‌های مشاهده‌شده در خانواده
سن تشخیص هر فرد
نسبت خانوادگی افراد مبتلا
سابقه سرطان در هر دو شاخه پدری و مادری
وجود سرطان‌های اولیه متعدد در یک فرد
نتایج آزمایش ژنتیک قبلی اعضای خانواده
سابقه پولیپ‌ها یا بعضی بیماری‌های مرتبط
در صورت امکان، یک شجره‌نامه خانوادگی تا سه نسل تهیه می‌شود.
این اطلاعات به تعیین مناسب‌ترین آزمایش و فرد مناسب برای شروع بررسی کمک می‌کنند.
آزمایش ژنتیک سرطان چگونه انجام می‌شود؟
آزمایش ژرم‌لاین معمولاً با استفاده از نمونه خون یا بزاق انجام می‌شود.
در آزمایشگاه، DNA فرد از نظر تغییرات ژنتیکی مرتبط با استعداد سرطان بررسی می‌شود.
بسته به شرایط، ممکن است آزمایش یک ژن مشخص یا پنل چندژنی درخواست شود.
بر اساس راهنمای ASCO در سال ۲۰۲۴، وقتی سابقه فردی یا خانوادگی بررسی بیش از یک ژن را توجیه می‌کند، استفاده از پنل چندژنی مناسب می‌تواند توصیه شود.
با این حال، بزرگ‌تر بودن پنل همیشه بهتر نیست. آزمایش ژن‌های غیرضروری ممکن است احتمال یافته‌های نامشخص را افزایش دهد.
تفاوت آزمایش ژنتیک ارثی با آزمایش ژنتیک تومور چیست؟
این دو آزمایش اهداف متفاوتی دارند.
ویژگی | آزمایش ژرم‌لاین | آزمایش ژنتیک تومور |
نمونه رایج | خون یا بزاق | بافت تومور یا نمونه مولکولی مناسب |
هدف | بررسی تغییرات ارثی | شناسایی تغییرات مولکولی سرطان |
کاربرد | ارزیابی خطر فرد و خانواده | انتخاب درمان و شناخت ویژگی‌های تومور |
انتقال به فرزند | ممکن است | تغییرات صرفاً اکتسابی منتقل نمی‌شوند |
گاهی یک یافته در آزمایش تومور، نیاز به آزمایش ژرم‌لاین را مطرح می‌کند.
اما آزمایش تومور جایگزین کامل بررسی ژنتیک ارثی نیست.
نتیجه آزمایش ژنتیک سرطان چگونه تفسیر می‌شود؟
نتیجه مثبت
نتیجه مثبت به معنی شناسایی یک تغییر ژنتیکی بیماری‌زا یا احتمالاً بیماری‌زا است.
این نتیجه ممکن است با افزایش خطر سرطان مرتبط باشد، اما به معنی ابتلای قطعی فرد به سرطان در آینده نیست.
نتیجه منفی
نتیجه منفی می‌تواند معانی متفاوتی داشته باشد.
اگر یک تغییر ژنتیکی بیماری‌زای مشخص قبلاً در خانواده شناسایی شده و فرد از نظر همان تغییر منفی باشد، نتیجه معمولاً اطلاعات ارزشمندی ارائه می‌دهد.
اما اگر هیچ تغییر خانوادگی شناخته‌شده‌ای وجود نداشته باشد، نتیجه منفی همیشه استعداد ارثی را به‌طور کامل رد نمی‌کند.
نتیجه نامشخص یا VUS
گاهی آزمایش یک گونه ژنتیکی با اهمیت نامشخص (Variant of Uncertain Significance) شناسایی می‌کند.
در این شرایط، هنوز شواهد کافی برای تعیین بیماری‌زا یا بی‌ضرربودن تغییر وجود ندارد.
VUS نباید به‌تنهایی مبنای جراحی پیشگیرانه یا تغییرات عمده در مراقبت پزشکی قرار گیرد.
تصمیم‌ها باید بر اساس سابقه فردی و خانوادگی و سایر شواهد انجام شوند.
آیا بهتر است ابتدا فرد مبتلا به سرطان آزمایش بدهد؟
در بسیاری از خانواده‌ها، بله.
اگر یکی از اعضای خانواده به سرطان مرتبط مبتلا بوده و در دسترس باشد، انجام آزمایش در او ممکن است اطلاعات بیشتری ارائه دهد.
اگر تغییر بیماری‌زای مشخصی شناسایی شود، سایر اعضای خانواده می‌توانند از نظر همان تغییر ارزیابی شوند.
این روش که آزمایش آبشاری یا Cascade Testing نام دارد، می‌تواند بررسی اعضای خانواده را هدفمندتر کند.
با این حال، اگر فرد مبتلا در دسترس نباشد، ارزیابی ژنتیکی سایر بستگان ممکن است همچنان مفید باشد.
اگر آزمایش ژنتیک مثبت باشد، چه اقداماتی انجام می‌شود؟
نتیجه مثبت همیشه به درمان یا جراحی نیاز ندارد.
در بسیاری از موارد، برنامه مراقبت شامل غربالگری متناسب با خطر، معاینات منظم و آموزش درباره علائم هشداردهنده است.
برای برخی ژن‌ها و شرایط مشخص، ممکن است تصویربرداری زودتر یا با فواصل کوتاه‌تر توصیه شود.
در گروه‌های خاص، اقدامات پیشگیرانه دارویی یا جراحی نیز می‌توانند مطرح شوند.
انتخاب این اقدامات به نوع ژن، میزان خطر، سن، وضعیت سلامت و ترجیحات آگاهانه فرد بستگی دارد.
آیا داشتن جهش ژنتیکی به معنی ابتلای قطعی به سرطان است؟
خیر.
برخی تغییرات ژنتیکی با افزایش قابل توجه احتمال سرطان همراه هستند، اما همه حاملان الزاماً به بیماری مبتلا نمی‌شوند.
مفهوم نفوذپذیری ژن (Penetrance) نشان می‌دهد چه نسبتی از حاملان یک تغییر بیماری‌زا در طول زندگی ممکن است ویژگی مرتبط با آن را نشان دهند.
میزان نفوذپذیری برای ژن‌های مختلف یکسان نیست.
بنابراین خطر فرد باید با اطلاعات اختصاصی ژن و عوامل شخصی محاسبه شود.
آیا کودکان نیز باید آزمایش ژنتیک سرطان انجام دهند؟
آزمایش ژنتیک کودکان به نوع سندرم مشکوک بستگی دارد.
در سندرم‌هایی که اقدامات مراقبتی از دوران کودکی اهمیت دارند، ممکن است بررسی زودهنگام توصیه شود.
اما برای بعضی سندرم‌های سرطان بزرگسالی، آزمایش افراد بدون علامت معمولاً تا زمانی که نتیجه بتواند بر مراقبت پزشکی اثر بگذارد به تعویق می‌افتد.
این تصمیم باید با درنظرگرفتن ملاحظات اخلاقی، پزشکی و روان‌شناختی انجام شود.
سؤالات متداول درباره آزمایش ژنتیک سرطان
اگر مادرم سرطان داشته باشد، من هم سرطان می‌گیرم؟
خیر. سابقه سرطان مادر ممکن است بسته به نوع بیماری و سن تشخیص بر ارزیابی خطر شما تأثیر بگذارد، اما به معنی ابتلای قطعی نیست.
آیا سرطان پدر می‌تواند از نظر ژنتیکی برای دختر خطر ایجاد کند؟
بله. استعداد ژنتیکی مرتبط با برخی سرطان‌ها می‌تواند از طریق پدر نیز منتقل شود.
آزمایش BRCA برای همه زنان لازم است؟
خیر. انجام آزمایش باید بر اساس معیارهای بالینی و ژنتیکی معتبر بررسی شود.
آیا نتیجه منفی آزمایش ژنتیک یعنی هیچ خطری وجود ندارد؟
خیر. نتیجه منفی تمام عوامل خطر سرطان را از بین نمی‌برد.
آیا آزمایش ژنتیک می‌تواند در انتخاب درمان سرطان نقش داشته باشد؟
بله. در برخی سرطان‌ها، شناسایی تغییرات ژنتیکی خاص ممکن است بر انتخاب درمان هدفمند یا سایر تصمیم‌های درمانی اثر بگذارد.
اگر در خانواده چند سرطان متفاوت وجود داشته باشد، مشاوره ژنتیک لازم است؟
ممکن است. اهمیت موضوع به نوع سرطان‌ها، سن بروز و نسبت افراد مبتلا بستگی دارد.
جمع‌بندی
سابقه خانوادگی سرطان یکی از اطلاعات مهم در ارزیابی خطر ابتلا به بعضی سرطان‌های ارثی است، اما هر سابقه خانوادگی به معنی وجود جهش بیماری‌زا نیست.
ابتلای چند خویشاوند نزدیک به سرطان‌های مرتبط، تشخیص بیماری در سن پایین، سرطان‌های اولیه متعدد و بعضی انواع نادر سرطان می‌توانند ضرورت مشاوره ژنتیک را مطرح کنند.
آزمایش ژنتیک باید پس از ارزیابی مناسب انجام شود و تفسیر نتایج، به‌خصوص یافته‌های نامشخص، نیازمند تخصص است.
تشخیص استعداد ارثی ممکن است به انتخاب برنامه غربالگری، تصمیم‌گیری درمانی و ارزیابی سایر اعضای خانواده کمک کند.
منابع علمی
۱. Tung N, Ricker C, Messersmith H, Balmaña J, Domchek S, et al. (2024).
Selection of Germline Genetic Testing Panels in Patients With Cancer: ASCO Guideline.
Journal of Clinical Oncology, 42(21), 2599–2615.
DOI: 10.1200/JCO.24.00662
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38759122/
۲. National Cancer Institute (NCI).
Genetic Testing Fact Sheet.
نویسنده سازمانی: National Cancer Institute. مرجع آموزشی رسمی ژنتیک سرطان؛ نسخه آنلاین بررسی‌شده در سال ۲۰۲۶.
https://www.cancer.gov/about-cancer/causes-prevention/genetics/genetic-testing-fact-sheet
۳. National Cancer Institute (NCI).
Cancer Genetics Risk Assessment and Counseling (PDQ®) – Health Professional Version.
نویسنده سازمانی: National Cancer Institute. راهنمای تخصصی ارزیابی خطر سرطان ارثی و مشاوره ژنتیک؛ نسخه آنلاین بررسی‌شده در سال ۲۰۲۶.
https://www.cancer.gov/publications/pdq/information-summaries/genetics/risk-assessment-hp-pdq
دیدگاهها
۰ دیدگاهدیدگاه شما پس از بررسی نمایش داده می‌شود.
هنوز دیدگاهی منتشر نشده است.