زخم یا سوزش دهان بعد از شیمی‌درمانی ـ که خیلی‌ها به آن «آفت» می‌گویند ـ می‌تواند ناشی از «موکوزیت دهانی» باشد؛ یعنی التهاب و آسیب مخاط داخل دهان، که با آفت‌های معمولی و گاه‌به‌گاه دهان یکی نیست. شیمی‌درمانی علاوه بر سلول‌های سرطانی، ممکن است به سلول‌های سالمی هم که سریع نوسازی می‌شوند، از جمله سلول‌های پوشاننده دهان، آسیب بزند. نتیجه ممکن است قرمزی، حساسیت، درد یا زخم باشد.
هر زخمی در دهان فردی که شیمی‌درمانی می‌شود را نباید خودبه‌خود موکوزیت دانست. عفونت قارچی، ویروسی یا باکتریایی و مشکلات دیگری نیز ممکن است ظاهر مشابهی ایجاد کنند. مهم‌تر از اسم ضایعه این است که بدانید چه زمانی مراقبت ساده کافی نیست: اگر درد مانع خوردن، نوشیدن، خوابیدن یا مصرف داروها شده، تب دارید، لکه یا پوشش سفید جدید دیده‌اید، از لثه یا دهان خون می‌آید یا حال عمومی‌تان بدتر شده است، با پزشک معالج یا مرکز درمان تماس بگیرید؛ تب، خونریزی بندنیامدنی و مشکل تنفس یا بلع منتظر فردا نمی‌مانند.
موکوزیت دهانی چیست و چرا بعد از شیمی‌درمانی ایجاد می‌شود؟
مخاط دهان مرتب در حال نوسازی است. بعضی داروهای شیمی‌درمانی می‌توانند این فرایند را مختل کنند و مجموعه‌ای از تغییرات التهابی و بافتی به وجود آورند که به آن موکوزیت دهانی گفته می‌شود. موکوزیت ممکن است ابتدا با قرمزی، سوزش یا حساسیت شروع شود و در موارد شدیدتر به زخم‌های دردناک برسد.
همه بیماران و همه رژیم‌های شیمی‌درمانی به یک اندازه در معرض این عارضه نیستند. نوع و دوز دارو، ترکیب درمان‌ها، وضعیت دهان و دندان، شرایط عمومی بیمار و برخی درمان‌های همراه در میزان خطر نقش دارند. بنابراین تجربه فرد دیگری که شیمی‌درمانی شده، پیش‌بینی دقیقی از آنچه برای شما رخ خواهد داد نیست.
خود زخم فقط بخشی از ماجراست؛ آسیب مخاط می‌تواند خوردن و نوشیدن را دشوار کند و در فردی که سیستم ایمنی او در اثر درمان ضعیف شده، احتمال عفونت نیز اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
زخم دهان شیمی‌درمانی معمولاً چه زمانی ظاهر می‌شود و چقدر طول می‌کشد؟
زمان دقیق ثابت نیست. در منابع بالینی، علائم موکوزیت ناشی از شیمی‌درمانی ممکن است طی چند روز پس از درمان شروع شوند و زخم‌ها در ادامه چرخه واضح‌تر شوند. انجمن سرطان آمریکا نیز توضیح می‌دهد که زخم‌های دهانی ممکن است حدود یک تا دو هفته پس از شروع درمان ظاهر شوند.
در بسیاری از موارد، با بازیابی مخاط و در نبود عفونت، وضعیت بهبود پیدا می‌کند. مؤسسه ملی سرطان آمریکا برای موکوزیت ناشی از شیمی‌درمانی بازه بهبود معمولاً حدود دو تا چهار هفته را ذکر می‌کند؛ اما این عدد «مهلت طبیعی» برای صبر کردن در خانه نیست. شدت زخم، توان خوردن و نوشیدن، وجود تب یا نشانه‌های عفونت و نوع برنامه درمانی مهم‌تر از شمارش روزهاست.
این بازه‌ها مربوط به شیمی‌درمانی است. اگر همزمان رادیوتراپی (پرتودرمانی) ناحیه سر و گردن می‌گیرید، زخم دهان الگوی زمانی دیگری دارد و معمولاً طولانی‌تر است؛ مؤسسه ملی سرطان آمریکا مدت معمول موکوزیت ناشی از پرتودرمانی را حدود ۶ تا ۸ هفته، بسته به طول دوره درمان، ذکر می‌کند. درباره درمان همزمان در مطلب «آیا رادیوتراپی و شیمی‌درمانی همزمان انجام می‌شوند؟» بیشتر بخوانید.
اگر در چرخه‌های قبلی زخم دهان داشته‌اید، زمان شروع، شدت و مدت آن را به پزشک معالج بگویید. این اطلاعات می‌تواند برای ارزیابی دوره بعدی مفید باشد.
از کجا بفهمیم زخم دهان نیاز به تماس با پزشک دارد؟
برای تصمیم‌گیری، فقط اندازه زخم را نگاه نکنید. اثر آن بر خوردن و نوشیدن و وجود علائم همراه اهمیت بیشتری دارد.
چه می‌بینید؟ | چه کار کنید؟ | چقدر فوری؟ |
تورم شدید دهان یا گلو، تنگی نفس، یا مشکل جدی در قورت دادن؛ مثلاً حتی آب دهان را نمی‌توانید قورت دهید | با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید یا بی‌معطلی به نزدیک‌ترین اورژانس بیمارستان بروید. | فوری — همین حالا |
تب ۳۸ درجه سانتی‌گراد یا بالاتر، یا مرز پایین‌تری که پزشک معالج برایتان تعیین کرده | همان لحظه با پزشک معالج یا مرکز درمان تماس بگیرید؛ اگر در دسترس نیستند، به اورژانس بیمارستان بروید و بگویید شیمی‌درمانی می‌گیرید. در دوره درمان سرطان، تب می‌تواند نشانه عفونت باشد؛ منتظر بهبود زخم یا جلسه بعد نمانید. | فوری — همین حالا |
خونریزی از دهان یا لثه که با چند دقیقه فشار ملایم بند نمی‌آید، یا خونریزی زیاد | فوراً با پزشک معالج یا مرکز درمان تماس بگیرید؛ اگر در دسترس نیستند، به اورژانس بروید. | فوری |
نمی‌توانید مایعات کافی بنوشید، ادرارتان آشکارا کم شده، یا ضعف و سرگیجه قابل‌توجه دارید | همان روز تماس بگیرید؛ کم‌آبی ممکن است به رسیدگی سریع نیاز داشته باشد. | همان روز |
درد دهان یا گلو خوردن، نوشیدن، خوابیدن یا مصرف داروها را سخت کرده است | همان روز تماس بگیرید؛ ممکن است به کنترل درد یا بررسی علت نیاز باشد. | همان روز |
لکه یا پوشش سفید جدید، تاول، زخم‌های متعدد، یا علائمی متفاوت با دفعات قبل | همان روز خبر دهید؛ عفونت و علت‌های دیگر باید از موکوزیت ساده جدا شوند. | همان روز |
خونریزی خفیف از لثه یا دهان که خودش بند می‌آید | همان روز خبر دهید؛ در دوره شیمی‌درمانی، خونریزی گاهی با کاهش پلاکت هم ارتباط دارد. | همان روز |
سوزش، قرمزی یا زخم خفیف دارید و هنوز می‌توانید مایعات، غذا و داروهایتان را مصرف کنید | مراقبت ملایم دهان را ادامه دهید و در اولین تماس یا مراجعه به پزشک معالج خبر دهید؛ اگر قرمزی بیش از دو روز طول کشید یا رو به بدتر شدن است، زودتر تماس بگیرید. | در اولین فرصت |
اگر داروی ضدسرطان خوراکی در خانه مصرف می‌کنید، برای بعضی داروها حتی زخم یا قرمزی خفیفِ دردناک هم دلیل تماس فوری است؛ توضیح آن در بخش «آیا زخم دهان می‌تواند برنامه شیمی‌درمانی را تغییر دهد؟» آمده است.
دستور اختصاصی پزشک یا مرکز درمان شما بر این جدول مقدم است. بعضی تیم‌های انکولوژی بر اساس نوع درمان، شمارش سلول‌های خونی و شرایط بیمار آستانه‌های متفاوتی برای تماس فوری تعیین می‌کنند.
برای مراقبت از دهان چه کارهایی معمولاً کم‌خطر و مفیدند؟
هدف اصلی این است که دهان تمیز و مرطوب بماند، بدون اینکه بافت آسیب‌دیده بیشتر تحریک شود. مسواک نرم و تمیزکردن ملایم دهان معمولاً توصیه می‌شود. اگر مسواک‌زدن به دلیل درد یا خونریزی دشوار شده، به‌جای کنارگذاشتن کامل مراقبت دهان، از پزشک یا پرستار مرکز درمان بپرسید روش مناسب برای شرایط شما چیست.
شست‌وشوی ملایم و مکرر دهان در طول روز هم کمک می‌کند. منابع آموزشی بیماران سرطانی برای این کار محلول‌های ساده‌ای مثل آب‌نمک رقیق، آب و جوش‌شیرین یا ترکیب این دو را پیشنهاد می‌کنند؛ نسبت مناسب را از پزشک یا پرستار مرکز درمان بپرسید و اگر محلول دیگری برایتان تجویز شده، همان را ادامه دهید.
دهان‌شویه‌های حاوی الکل ممکن است مخاط را خشک یا تحریک کنند و معمولاً انتخاب مناسبی برای دهان زخم‌شده نیستند.
برای کمتر شدن تحریک، غذاهای نرم و خنک یا ولرم ممکن است راحت‌تر تحمل شوند. غذاهای تند، بسیار اسیدی، شور، خشک، زبر یا خیلی داغ می‌توانند زخم را بیشتر تحریک کنند. این توصیه فقط برای انتخاب غذای قابل‌تحمل هنگام زخم است؛ برنامه کامل تغذیه بعد از شیمی‌درمانی موضوع جداگانه‌ای است و باید با وضعیت تغذیه‌ای و علائم هر فرد هماهنگ شود.
سیگار، سایر محصولات دخانی و نوشیدنی‌های الکلی نیز می‌توانند دهان را تحریک کنند و بهتر است از آن‌ها پرهیز شود.
آیا می‌توان برای زخم دهان هر دهان‌شویه یا درمان خانگی استفاده کرد؟
نه. «دهان‌شویه» یک درمان واحد نیست و ترکیبات مختلف می‌توانند اثرهای متفاوتی داشته باشند. بعضی فرآورده‌ها برای کنترل درد یا عفونت در شرایط مشخص تجویز می‌شوند، اما انتخاب آن‌ها به علت و شدت علائم و وضعیت بیمار بستگی دارد.
از مصرف خودسرانه دهان‌شویه دارویی، آنتی‌بیوتیک، ضدقارچ، بی‌حس‌کننده موضعی، مکمل یا ترکیبات خانگی غلیظ فقط به این دلیل که برای بیمار دیگری مفید بوده خودداری کنید. وجود لکه سفید، درد شدید یا زخم گسترده نیز به‌تنهایی مشخص نمی‌کند چه دارویی لازم است؛ ابتدا باید مشخص شود مشکل فقط موکوزیت است یا عفونت و عامل دیگری هم وجود دارد.
اگر پزشک یا مرکز درمان محلول شست‌وشوی مشخصی برای شما تجویز کرده، همان دستور از توصیه‌های عمومی اینترنتی مهم‌تر است.
آیا مکیدن یخ از زخم دهان جلوگیری می‌کند؟
برای همه شیمی‌درمانی‌ها نه. «کرایوتراپی دهانی» یا سردکردن دهان با یخ در برخی موقعیت‌های درمانی مشخص شواهد حمایتی دارد. راهنمای MASCC/ISOO از آن برای پیشگیری از موکوزیت در بعضی رژیم‌های مشخص، از جمله 5-FU بولوس و شیمی‌درمانی با دوز بالای ملفالان در شرایط خاص پیوند سلول بنیادی، حمایت می‌کند.
حتی وقتی رژیم شما 5-FU دارد، یخ همیشه انتخاب ساده‌ای نیست. مثلاً در رژیم‌هایی که اکسالی‌پلاتین هم دارند، مانند FOLFOX، این دارو می‌تواند دهان و گلو را به سرما بسیار حساس کند و توصیه مراکز درمانی درباره استفاده از یخ در این رژیم‌ها یکسان نیست؛ پس فقط طبق دستور پزشک معالج از یخ استفاده کنید.
بنابراین «از جلسه بعد حتماً یخ بمکید» توصیه عمومی و ایمنی نیست.
آیا لکه‌های سفید داخل دهان همان زخم شیمی‌درمانی هستند؟
نه لزوماً. لکه یا پوشش سفید روی زبان یا مخاط دهان می‌تواند همراه عفونت قارچی دهان، یعنی برفک یا کاندیدیازیس، دیده شود و در فردی که تحت درمان سرطان است باید به پزشک معالج گزارش شود. عفونت‌های ویروسی و باکتریایی نیز ممکن‌اند.
به همین دلیل تشخیص از روی عکس یا ظاهر زخم همیشه قابل اعتماد نیست. اگر ضایعات جدید، گسترده یا متفاوت از دفعات قبل هستند، یا همراه تب و بدحالی ایجاد شده‌اند، آن‌ها را صرفاً «عارضه طبیعی شیمی‌درمانی» فرض نکنید.
چرا زخم دهان در زمان افت گلبول سفید مهم‌تر می‌شود؟
شیمی‌درمانی در برخی بیماران تعداد گلبول‌های سفید، به‌ویژه نوتروفیل‌ها، را کاهش می‌دهد. همزمان، زخم مخاط سد طبیعی دهان را مختل می‌کند. کنار هم قرار گرفتن این دو وضعیت می‌تواند خطر عفونت را مهم‌تر کند.
اما از ظاهر زخم نمی‌توان فهمید شمارش نوتروفیل شما چقدر است. تشخیص افت گلبول سفید با آزمایش خون انجام می‌شود. اگر تب، لرز، بدحالی یا نشانه‌های عفونت دارید، منتظر آزمایش بعدی یا جلسه بعد شیمی‌درمانی نمانید؛ همان لحظه با پزشک معالج یا مرکز درمان تماس بگیرید و اگر در دسترس نیستند، به اورژانس بروید.
اینکه چرا گلبول‌های سفید بعد از شیمی‌درمانی کم می‌شوند، در مطلب «علت کاهش گلبول سفید بعد از شیمی‌درمانی چیست؟» توضیح داده شده است و درباره تب، مطلب «تب بعد از شیمی‌درمانی چه زمانی خطرناک است؟» را ببینید.
آیا زخم دهان می‌تواند برنامه شیمی‌درمانی را تغییر دهد؟
در موارد شدید، بله؛ عوارض دهانی می‌توانند آن‌قدر مهم شوند که نیاز به درمان حمایتی بیشتر یا بازبینی برنامه درمانی ایجاد شود. اما وجود یک زخم به این معنا نیست که شیمی‌درمانی حتماً باید عقب بیفتد یا دوز دارو تغییر کند.
این تصمیم به شدت عارضه، توان خوردن و نوشیدن، وجود عفونت، نتایج آزمایش‌ها، نوع دارو و هدف درمان بستگی دارد و با پزشک معالج است.
اگر شیمی‌درمانی تزریقی می‌گیرید، زمان جلسه بعد را خودتان جابه‌جا نکنید و زخم را پیش از جلسه گزارش دهید.
اگر داروی ضدسرطان خوراکی در خانه مصرف می‌کنید، از همان ابتدا بپرسید با بروز زخم دهان چه باید بکنید. برای بعضی از این داروها، از جمله کپسیتابین، دستورالعمل رسمی دارو این است که اگر زخم، قرمزی یا تورم دردناک در دهان پیدا شد ـ حتی اگر هنوز می‌توانید غذا بخورید ـ مصرف دارو متوقف و فوراً با پزشک تماس گرفته شود. برای داروهای دیگر، تصمیم درباره ادامه یا توقف را به پزشک معالج بسپارید و همان روز تماس بگیرید.
پیش از آنکه زخم شدید شود، چه کاری از دست خودتان برمی‌آید؟
دهان خود را در طول درمان مرتب نگاه کنید. قرمزی جدید، نقاط دردناک، زخم، لکه سفید، خونریزی یا تغییر غیرمعمول را زودتر گزارش کنید، نه زمانی که خوردن و نوشیدن تقریباً غیرممکن شده است.
اگر هنوز شیمی‌درمانی را شروع نکرده‌اید و مشکل فعال دندان، لثه یا زخم دهانی دارید، درباره زمان مناسب ارزیابی دندان‌پزشکی با پزشک یا مرکز درمان هماهنگ کنید. انجام اقدامات دندان‌پزشکی در طول درمان سرطان نیز باید با اطلاع تیم درمان باشد، چون زمان‌بندی و وضعیت شمارش سلول‌های خونی می‌تواند مهم باشد.
جمع‌بندی
زخم دهان بعد از شیمی‌درمانی اغلب در چارچوب موکوزیت دهانی رخ می‌دهد، اما هر زخم یا لکه دهانی را نمی‌توان بدون ارزیابی به شیمی‌درمانی نسبت داد. مراقبت ملایم از دهان، مرطوب نگه داشتن آن و پرهیز از مواد محرک می‌تواند به تحمل علائم کمک کند، ولی درمان دارویی یا دهان‌شویه اختصاصی باید متناسب با علت و شرایط بیمار انتخاب شود.
برای تصمیم درباره تماس، به‌جای اندازه زخم به جدول بالا برگردید: هر چیزی که در ستون «چقدر فوری؟» فوری یا همان روز است، منتظر جلسه بعد نمی‌ماند.
اگر می‌خواهید بدانید چرا شیمی‌درمانی به بافت‌های سالمی مثل مخاط دهان هم آسیب می‌زند و این عارضه کجای مسیر درمان قرار می‌گیرد، مطلب «شیمی‌درمانی چیست و چگونه به درمان سرطان کمک می‌کند؟» را بخوانید.
دیدگاهها
۰ دیدگاهدیدگاه شما پس از بررسی نمایش داده می‌شود.
هنوز دیدگاهی منتشر نشده است.