برای بعضی بیماران مبتلا به سرطان رکتوم موضعی پیشرفته، تیم درمان شیمی‌پرتودرمانی را پیش از جراحی انتخاب می‌کند؛ یعنی پرتودرمانی و شیمی‌درمانی در یک دوره هم‌زمان انجام می‌شوند. هدف این درمان کوچک کردن تومور و پایین آوردن مرحله آن، کم کردن احتمال برگشت سرطان در لگن، آسان‌تر کردن برداشتن کامل تومور و گاهی کمک به حفظ عضله نگه‌دارنده مقعد (اسفنکتر) است. البته مسیر درمان برای همه یکسان نیست؛ در برخی برنامه‌ها درمان‌های دیگری هم پیش از جراحی داده می‌شود و در بعضی بیماران روش‌های بدون پرتودرمانی یا بدون جراحی هم قابل بررسی است.
شیمی‌پرتودرمانی یعنی چه؟
شیمی‌پرتودرمانی یعنی پرتودرمانی ناحیه لگن همراه با شیمی‌درمانی در همان دوره. انجمن سرطان آمریکا توضیح می‌دهد که شیمی‌درمانی هم‌زمان می‌تواند اثر پرتودرمانی را بیشتر کند. در کارآزمایی‌های بالینی، شیمی‌درمانی همراه معمولاً از داروهای فلوئوراوراسیل یا کپسیتابین بوده است؛ انتخاب دارو و مقدار آن با پزشک معالج است.
به درمانی که پیش از جراحی داده می‌شود «نئوادجوانت» هم می‌گویند.
هدف‌های اصلی
مؤسسه ملی سرطان آمریکا مزایای شیمی‌پرتودرمانی پیش از جراحی را این‌طور برمی‌شمارد:
• پسرفت و کوچک شدن تومور: تومور معمولاً کوچک‌تر می‌شود و ممکن است مرحله آن پایین بیاید.
• حفظ بیشتر اسفنکتر: در برخی بیماران که در غیر این صورت به برداشتن کامل مقعد نیاز داشتند، این درمان احتمال حفظ اسفنکتر را بالا می‌برد.
انجمن سرطان آمریکا هم اضافه می‌کند که پرتودرمانی پیش از جراحی ممکن است برداشتن سرطان را برای جراح آسان‌تر کند و احتمال آسیب به عضلات اسفنکتر را کمتر کند. هدف دیگر، که در شواهد زیر می‌بینید، کم کردن برگشت سرطان در لگن است.
این‌ها هدف درمان‌اند، نه وعده. میزان پاسخ تومور در هر بیمار متفاوت است.
چرا پیش از جراحی، نه بعد از آن؟
مهم‌ترین شاهد از یک کارآزمایی بزرگ در آلمان (CAO/ARO/AIO-94) است که شیمی‌پرتودرمانی پیش از جراحی را با همان درمان پس از جراحی مقایسه کرد. طبق جمع‌بندی مؤسسه ملی سرطان آمریکا (این درصدها مربوط به بیماران همین کارآزمایی با سرطان رکتوم موضعی پیشرفته‌اند و نتیجه درمان یک بیمار مشخص را پیش‌بینی نمی‌کنند):
نتیجه | پیش از جراحی | پس از جراحی |
برگشت سرطان در لگن پس از ۵ سال | ۶٪ | ۱۳٪ |
برگشت سرطان در لگن پس از ۱۰ سال | ۷٫۱٪ | ۱۰٫۱٪ |
عوارض حاد شدید (درجه ۳ یا ۴) | ۲۷٪ | ۴۰٪ |
بقای کلی ۱۰ ساله | ۵۹٫۶٪ | ۵۹٫۹٪ |
همچنین در بیمارانی که پیش از درمان به نظر می‌رسید به برداشتن کامل مقعد نیاز دارند، درمان پیش از جراحی به‌طور معناداری احتمال حفظ اسفنکتر را بیشتر کرد. در این کارآزمایی، تفاوت معناداری در بقای کلی ۱۰ ساله دیده نشد؛ با این حال، برگشت موضعی و عوارض حاد شدید در گروه درمان پیش از جراحی کمتر بود.
«چرا اول پرتودرمانی و بعد جراحی؟»
این یکی از پرسش‌های پرتکرار بیماران است و پاسخ کوتاه همان است که در بالا آمد: تومور کوچک‌شده را راحت‌تر و کامل‌تر می‌توان برداشت، احتمال برگشت در لگن کمتر می‌شود و گاهی اسفنکتر حفظ می‌شود. علاوه بر این، در کارآزمایی آلمانی عوارض شدید درمان پیش از جراحی کمتر از درمان پس از جراحی بود.
یعنی عقب افتادن جراحی به معنای «وقت تلف کردن» نیست؛ درمان از همان روز اول پرتودرمانی شروع شده است.
دوره کوتاه یا دوره بلند؟
پرتودرمانی پیش از جراحی رکتوم دو شکل اصلی دارد:
• شیمی‌پرتودرمانی دوره بلند: پرتودرمانی در چند هفته، همراه شیمی‌درمانی.
• پرتودرمانی کوتاه‌مدت: معمولاً بدون شیمی‌درمانی هم‌زمان و طی حدود یک هفته انجام می‌شود. تعداد جلسات و مجموع دوز از دوره بلند کمتر است، اما دوز هر جلسه بالاتر است. جراحی ممکن است مدت کوتاهی پس از پرتودرمانی یا پس از درمان‌های تکمیلی انجام شود؛ زمان آن به برنامه درمان بستگی دارد.
هر دو شکل در کارآزمایی‌ها برگشت موضعی را کم کرده‌اند؛ مثلاً در کارآزمایی MRC CR07، برگشت موضعی سه ساله با پرتودرمانی کوتاه ۴٫۴٪ و با شیمی‌پرتودرمانی انتخابی پس از جراحی ۱۰٫۶٪ بود. بر اساس راهنمای ASCO در سال ۲۰۲۴، برای بیماران مبتلا به سرطان رکتوم موضعی پیشرفته که پرتودرمانی بخشی از برنامه درمان آن‌هاست، شیمی‌پرتودرمانی دوره بلند ترجیح داده می‌شود؛ با این حال، پرتودرمانی کوتاه‌مدت هم در شرایط مناسب می‌تواند انتخاب شود. تعداد جلسات را تیم پرتودرمانی بر اساس نوع برنامه تعیین می‌کند.
آیا همه بیماران به آن نیاز دارند؟
نه. انتخاب درمان به مرحله‌بندی با ام‌آر‌آی، محل تومور و عوامل خطر بستگی دارد. طبق راهنمای ASCO، برای تومورهای رکتوم پایینی یا بیمارانی که خطر برگشت بیشتری دارند، درمان کامل پیش از جراحی (TNT) که شیمی‌پرتودرمانی و شیمی‌درمانی را با هم پیش از جراحی می‌آورد، پیشنهاد می‌شود. برای بیماران کم‌خطرتر، چند گزینه از جمله شیمی‌درمانی همراه با پرتودرمانی فقط در صورت نیاز قابل گفت‌وگو است؛ کارآزمایی PROSPECT نشان داد در بیماران انتخاب‌شده می‌شود پرتودرمانی را حذف کرد بدون اینکه نتایج درمان بدتر شود. ویژگی‌های مولکولی تومور هم در انتخاب درمان نقش دارند؛ برای مثال، در تومورهایی که نقص سیستم ترمیم DNA (dMMR) یا ناپایداری بالای ریزماهواره‌ای (MSI-H) دارند، راهنمای ASCO ایمنی‌درمانی را توصیه می‌کند. بنابراین توصیه‌های مربوط به شیمی‌پرتودرمانی و TNT برای همه تومورها یکسان نیست. تصمیم برای هر بیمار در تیم چندتخصصی گرفته می‌شود.
عوارض شیمی‌پرتودرمانی لگن
انجمن سرطان آمریکا این عوارض را برای پرتودرمانی لگن در سرطان رکتوم نام می‌برد:
• تحریک پوست ناحیه درمان، از قرمزی تا تاول و پوسته‌ریزی
• خستگی
• تحریک رکتوم با اسهال، دفع دردناک یا خون در مدفوع
• تحریک مثانه با تکرر، سوزش یا خون در ادرار
• مشکلات جنسی مثل اختلال نعوظ در مردان و تحریک واژن در زنان
• تهوع، و در بعضی بیماران مشکلات ترمیم زخم پس از جراحی
بیشتر این عوارض پس از پایان درمان بهتر می‌شوند، اما برخی ممکن است کاملاً برطرف نشوند؛ مثل سفتی و چسبندگی بافت‌ها یا نشت مدفوع در درازمدت. بهتر است پیش از شروع، درباره عوارض طولانی‌مدت هم با پزشک صحبت کنید. برای آشنایی بیشتر، عوارض پرتودرمانی و راهنمای اسهال پس از شیمی‌درمانی را ببینید.
اگر در طول درمان اسهال شدید، خونریزی زیاد، تب، درد شدید یا ناتوانی در خوردن و نوشیدن داشتید، همان موقع به تیم درمان خبر دهید. داروی ضداسهال یا مکمل را بدون نظر تیم شروع نکنید.
بعد از پایان دوره چه می‌شود؟
پس از پایان شیمی‌پرتودرمانی، تیم درمان پاسخ تومور را با معاینه و تصویربرداری ارزیابی می‌کند و درباره مرحله بعد تصمیم می‌گیرد. در بعضی برنامه‌ها جراحی چند هفته بعد انجام می‌شود؛ در برنامه‌های دیگر ممکن است پیش از جراحی شیمی‌درمانی بیشتری داده شود. اگر پاسخ بالینی کامل باشد، برای بعضی بیماران امکان بررسی روش بدون جراحی، همراه با پیگیری بسیار دقیق، وجود دارد. زمان ارزیابی و انتخاب روش بعدی به برنامه درمان هر بیمار بستگی دارد.
پرسش‌هایی برای تیم درمان
• هدف درمان پیش از جراحی در برنامه من چیست؟
• دوره کوتاه برای من مناسب است یا دوره بلند؟ یا TNT؟
• برنامه من چند جلسه و چند هفته است؟
• شیمی‌درمانی همراه چیست و چه عوارضی دارد؟
• چه عوارض طولانی‌مدتی ممکن است داشته باشم؟
• پاسخ تومور چه زمانی و چگونه ارزیابی می‌شود؟
برای آشنایی با منطق تعداد جلسات، راهنمای تعداد جلسات پرتودرمانی و درباره درمان هم‌زمان، رادیوتراپی و شیمی‌درمانی هم‌زمان را ببینید.
قدم بعدی
اگر برایتان شیمی‌پرتودرمانی پیش از جراحی نوشته شده، پیش از شروع، هدف و برنامه درمان را با متخصص پرتودرمانی و انکولوژیست مرور کنید. برای آشنایی بیشتر با بیماری صفحه سرطان رکتوم را ببینید و اگر می‌خواهید با مجموعه دکتر خوشبخت ارتباط بگیرید، راه‌های تماس را در صفحه ارتباط با دکتر خوشبخت ببینید.
منابع
• National Cancer Institute — Rectal Cancer Treatment (PDQ) – Health Professional Version — 2025
• National Cancer Institute — Rectal Cancer Treatment (PDQ) – Patient Version — 2025
• American Cancer Society — Radiation Therapy for Colorectal Cancer — 2024
• American Society of Clinical Oncology — Management of Locally Advanced Rectal Cancer: ASCO Guideline — 2024
• The ASCO Post — گزارش کارآزمایی GRECCAR-6 — 2016
دیدگاهها
۰ دیدگاهدیدگاه شما پس از بررسی نمایش داده می‌شود.
هنوز دیدگاهی منتشر نشده است.